ประสิทธิผลของโปรแกรมความรอบรู้ด้านสุขภาพเพื่อส่งเสริมพฤติกรรมการป้องกันโรคไตเรื้อรังในผู้ป่วยเบาหวานประเภทที่ 2 ในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลนาแค

วรนิธ พรมนาไร่; นาฏนภา  หีบแก้ว ปัดชาสุวรรณ์; ธวัชชัย  เอกสันติ

ผู้แต่ง

วรนิธ พรมนาไร่ หลักสูตรสาธารณสุขศาสตรมหาบัณฑิต กลุ่มวิชาสาธารณสุขศาสตร์ คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
นาฏนภา หีบแก้ว ปัดชาสุวรรณ์ สาขาวิชาการบริหารสาธารณสุข ส่งเสริมสุขภาพ โภชนาการ คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
ธวัชชัย เอกสันติ สาขาวิชาสาธารณสุขชุมชน คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา

คำสำคัญ:

ความรอบรู้ด้านสุขภาพ, การป้องกันโรคไตเรื้อรัง, ผู้ป่วยเบาหวานประเภทที่ 2

บทคัดย่อ

โรคเบาหวานและโรคไตเรื้อรังเป็นปัญหาด้านสาธารณสุขที่ทวีความรุนแรงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ในปี พ.ศ. 2566 พื้นที่อำเภอนายูง จังหวัดอุดรธานี พบผู้ป่วยเบาหวาน 1,861 ราย และผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง 398 ราย การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาประสิทธิผลของโปรแกรมความรอบรู้ด้านสุขภาพในการส่งเสริมพฤติกรรมการดูแลสุขภาพ ในการส่งเสริมพฤติกรรมการดูแลสุขภาพเพื่อป้องกันโรคไตเรื้อรังในผู้ป่วยเบาหวานประเภทที่ 2 รูปแบบการวิจัยกึ่งทดลอง ศึกษาในกลุ่มตัวอย่างจำนวน 70 คน แบ่งเป็นกลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบ กลุ่มละ 35 คน ระยะเวลาดำเนินการ 10 สัปดาห์ เก็บข้อมูลก่อนและหลังการทดลอง วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนา Paired t-test และ Independent t-test

ผลการวิจัย พบว่า กลุ่มทดลองมีคะแนนเฉลี่ยความรอบรู้ด้านสุขภาพสูงกว่าก่อนการทดลองและสูงกว่ากลุ่มเปรียบเทียบอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p-value <0.001) ในทุกด้าน ประกอบด้วย (1) ด้านการเข้าถึงข้อมูล (ก่อน-หลัง: Mean diff. = 3.23, 95% CI: 2.44 ถึง 4.02; ระหว่างกลุ่ม: Mean diff. = 3.43, 95% CI: 1.54 ถึง 5.32) (2) ด้านความเข้าใจข้อมูล (ก่อน-หลัง: Mean diff. = 3.17, 95% CI: 2.64 ถึง 3.70; ระหว่างกลุ่ม: Mean diff. = 3.11, 95% CI: 1.39 ถึง 4.83) (3) ด้านการประเมินข้อมูล (ก่อน-หลัง: Mean diff. = 2.27, 95% CI: 1.86 ถึง 3.28; ระหว่างกลุ่ม: Mean diff. = 3.57, 95% CI: 1.65 ถึง 5.49) และ (4) ด้านการนำข้อมูลไปใช้ (ก่อน-หลัง: Mean diff. = 2.91, 95% CI: 2.20 ถึง 3.63; ระหว่างกลุ่ม: Mean diff. = 3.54, 95% CI: 1.65 ถึง 5.43) นอกจากนี้ คะแนนเฉลี่ยพฤติกรรมการป้องกันโรคไตเรื้อรังของกลุ่มทดลองยังสูงกว่าก่อนการทดลอง (Mean diff. = 3.14, 95% CI: 2.57 ถึง 3.71) และสูงกว่ากลุ่มเปรียบเทียบ (Mean diff. = 3.83, 95% CI: 1.75 ถึง 5.90) โปรแกรมความรอบรู้ด้านสุขภาพมีประสิทธิผลในการพัฒนาพฤติกรรมการดูแลตนเองเพื่อป้องกันภาวะแทรกซ้อนทางไตในผู้ป่วยเบาหวานประเภทที่ 2 ได้อย่างเป็นรูปธรรม

เอกสารอ้างอิง

World Health Organization. Diabetes [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2021 [cited 2023 Jan 10]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes

กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. กรมควบคุมโรค เผยสถานการณ์โรคเบาหวานทั่วโลก มีผู้ป่วยแล้ว 537 ล้านคน มีส่วนทำให้เสียชีวิต สูงถึง 6.7 ล้านคน หรือเสียชีวิต 1 ราย ในทุก ๆ 5 วินาที [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี: กรมควบคุมโรค; 2565 [เข้าถึงเมื่อ 10 มกราคม 2566]. เข้าถึงได้จาก: https://ddc.moph.go.th/brc/news.php?news=29611&deptcode=brc

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Preventing chronic kidney disease [Internet]. Bethesda (MD): National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases; 2016 [cited 2024 Apr 23]. Available from: https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/chronic-kidney-disease-ckd/prevention

International Society of Nephrology. New global kidney health report sheds light on current capacity around the world to deliver kidney care [Internet]. Brussels: International Society of Nephrology; 2023 [cited 2024 Jan 30]. Available from: https://www.theisn.org/blog/2023/03/30/new-global-kidney-health-report-sheds-light-on-current-capacity-around-the-world-to-deliver-kidney-care/

Francis A, Harhay MN, Ong ACM, Tummalapalli SL, Ortiz A, Fogo AB, et al. Chronic kidney disease and the global public health agenda: an international consensus. Nat Rev Nephrol. 2024;20(7):473–85. doi:10.1038/s41581-024-00820-6.

Jha V, Al-Ghamdi SMG, Li G, Wu MS, Stafylas P, Retat L, et al. Global economic burden associated with chronic kidney disease: a pragmatic review of medical costs for the Inside CKD research programme. Adv Ther. 2023;40(10):4405–20. doi:10.1007/s12325-023-02608-9.

กระทรวงสาธารณสุข. คลังข้อมูลสุขภาพ (Health Data Center): จำนวนผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังในเขตรับผิดชอบ [อินเทอร์เน็ต]. 2568 [เข้าถึงเมื่อ 11 มกราคม 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://hdcservice.moph.go.th/hdc/main/index.php

กระทรวงสาธารณสุข. คลังข้อมูลสุขภาพ (Health Data Center): ผู้ป่วยเบาหวานที่ขึ้นทะเบียนและมารับการรักษาต่อเนื่อง [อินเทอร์เน็ต]. 2568 [เข้าถึงเมื่อ 11 มกราคม 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://hdcservice.moph.go.th/hdc/main/index.php

สมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย. คำแนะนำสำหรับการดูแลผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังก่อนการบำบัดทดแทนไต พ.ศ. 2565 (ฉบับปรับปรุงเพิ่มเติม). กรุงเทพฯ: ศรีเมืองการพิมพ์; 2565.

กระทรวงสาธารณสุข. คลังข้อมูลสุขภาพจังหวัดอุดรธานี (Health Data Center): จำนวนผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังในเขตรับผิดชอบ [อินเทอร์เน็ต]. 2566 [เข้าถึงเมื่อ 11 มกราคม 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://udn.hdc.moph.go.th/hdc/main/index.php

กระทรวงสาธารณสุข. คลังข้อมูลสุขภาพจังหวัดอุดรธานี (Health Data Center): ร้อยละผู้ป่วยเบาหวานที่ขึ้นทะเบียน [อินเทอร์เน็ต]. 2566 [เข้าถึงเมื่อ 11 มกราคม 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://udn.hdc.moph.go.th/hdc/main/index.php

Nutbeam D. Health promotion glossary. Health Promot Int. 1998;13(4):349–64.

Sørensen K, Van den Broucke S, Fullam J, Doyle G, Pelikan J, Slonska Z, et al. Health literacy and public health: a systematic review and integration of definitions and models. BMC Public Health. 2012;12:80. doi:10.1186/1471-2458-12-80.

เรืองศิลป์ เตชะบุญญะ, ปิยะธิดา คุ้มสิน, ขวัญเมือง แก้วดำเกิง. ประสิทธิผลของโปรแกรมพัฒนาความรอบรู้ด้านสุขภาพสำหรับผู้ป่วยโรคเบาหวานประเภทที่ 2 ที่เสี่ยงต่อโรคไตเรื้อรัง. วารสารวิจัยสุขภาพและการพยาบาล. 2564;37(2):50–62.

เสาวลักษณ์ ศรีดาเกษ, ขวัญเมือง แก้วดำเกิง, กรกฎ พลพันธุ์. ประสิทธิผลของโปรแกรมการพัฒนาความรอบรู้ด้านสุขภาพในการป้องกันภาวะไตเสื่อมในผู้ป่วยเบาหวานประเภทที่ 2 ที่มีภาวะไตเสื่อมเรื้อรังระดับ 3. วารสารพยาบาลกระทรวงสาธารณสุข. 2564;32(1):195–205.

Seangpraw K, Ong-Artborirak P, Boonyathee S, Bootsikeaw S, Kantow S, Panta P, et al. Effect of health literacy intervention on glycemic control and renal function among Thai older adults at risk of type 2 diabetes mellitus. Clin Interv Aging. 2023;18:1465–76. doi:10.2147/CIA.S413456.

เอื้อจิต สุขพูล, กฤษดา แสวงดี, ขวัญเมือง แก้วดำเกิง. ผลของโปรแกรมการพัฒนาความรอบรู้ด้านสุขภาพและพฤติกรรมสุขภาพสำหรับประชาชนกลุ่มวัยทำงาน. วารสารวิชาการสาธารณสุข. 2563;29(3):419–29.

อรุณ จิรวัฒน์กุล. สถิติทางวิทยาศาสตร์สุขภาพเพื่อการวิจัย. พิมพ์ครั้งที่ 4. กรุงเทพฯ: วิทยพัฒน์; 2552.

Sørensen K, Van den Broucke S, Pelikan JM, Fullam J, Doyle G, Slonska Z, et al. Measuring health literacy in populations: illuminating the design and development process of the European Health Literacy Survey Questionnaire (HLS-EU-Q). BMC Public Health. 2013;13:948. doi:10.1186/1471-2458-13-948.

นิภาดา วรโพธิ์. ปัจจัยที่มีผลต่อพฤติกรรมการป้องกันภาวะแทรกซ้อนทางไตของผู้ป่วยเบาหวานในอำเภอทัพทัน จังหวัดอุทัยธานี [วิทยานิพนธ์สาธารณสุขศาสตรมหาบัณฑิต]. พิษณุโลก: มหาวิทยาลัยนเรศวร; 2563.

Best JW. Research in education. 3rd ed. Englewood Cliffs (NJ): Prentice-Hall; 1977.

อัญญารัตน์ ถวิลรักษ์. ผลของโปรแกรมส่งเสริมความรอบรู้ด้านสุขภาพเพื่อลดระดับน้ำตาลในเลือดของกลุ่มเสี่ยงโรคเบาหวานประเภทที่ 2 ในพื้นที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลหินโงม อำเภอเมืองหนองคาย จังหวัดหนองคาย. วารสารโรงพยาบาลหนองคาย. 2567;2(1):1–17.

สมนึก นิยมหาญ. ประสิทธิผลของโปรแกรมการส่งเสริมความรอบรู้ด้านสุขภาพและพฤติกรรมการป้องกันโรคความดันโลหิตสูงของประชาชนกลุ่มเสี่ยงโรคความดันโลหิตสูง ตำบลสะเดาใหญ่ อำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษ. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน. 2568;10(4):435–44.

มะยุเรีย รุ่งเจริญอารีจิตต์. ผลของโปรแกรมความรอบรู้ด้านสุขภาพสำหรับผู้ป่วยเบาหวานประเภทที่ 2 ที่ควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดไม่ได้ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านแหงใต้ อำเภองาว จังหวัดลำปาง. วารสารสาธารณสุขมูลฐาน (ภาคเหนือ). 2567;34(2):46–53.