ผลของโปรแกรมส่งเสริมความเชื่อด้านสุขภาพด้วยเทคนิคการเรียนรู้เชิงรุกต่อการลด การสัมผัสสารเคมีกำจัดศัตรูพืชทางอ้อมในผู้สูงอายุ ตำบลท่าศิลา อำเภอส่องดาว  จังหวัดสกลนคร

พรนภา หาระโคตร; นำพร อินสิน

ผู้แต่ง

พรนภา หาระโคตร นักศึกษาหลักสูตรสาธารณสุขศาสตรมหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร
นำพร อินสิน สาขาวิชาวิทยาศาสตร์สุขภาพ มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร

คำสำคัญ:

การสัมผัสสารเคมีกำจัดศัตรูพืชทางอ้อม, การเรียนรู้เชิงรุก, แบบแผนความเชื่อสุขภาพ, ผู้สูงอายุ, เอนไซม์โคลีนเอสเตอเรส

บทคัดย่อ

ผู้สูงอายุในครอบครัวเกษตรกรอาจเกิดอันตรายต่อสุขภาพได้มากหากสัมผัสสารเคมีกำจัดศัตรูพืชทางอ้อม วัตถุประสงค์ของการวิจัยกึ่งทดลองแบบสองกลุ่มวัดก่อนและหลังนี้เพื่อประเมินผลของโปรแกรมส่งเสริมความเชื่อด้านสุขภาพร่วมกับเทคนิคการเรียนรู้เชิงรุกต่อการลดการสัมผัสสารเคมีกำจัดศัตรูพืชทางอ้อมของผู้สูงอายุในครอบครัวเกษตรกร กลุ่มตัวอย่างคือเกษตรกรผู้ใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชที่มีผู้สูงอายุอาศัยในครัวเรือน ตำบลท่าศิลา อำเภอส่องดาว จังหวัดสกลนคร แบ่งเป็นกลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบ กลุ่มละ 38 คน สุ่มตัวอย่างแบบสองขั้นตอน โปรแกรมมีระยะเวลา 4 สัปดาห์ มี 6 กิจกรรมที่เน้นการรับรู้ตามทฤษฎีแบบแผนความเชื่อด้านสุขภาพ และใช้เทคนิคการเรียนรู้เชิงรุก ได้แก่ การตั้งคำถาม การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ การจำลองสถานการณ์ การสาธิต การฝึกปฏิบัติ และการสะท้อนคิด เก็บรวบรวมข้อมูลด้วยแบบสอบถามจากเกษตรกร และแบบบันทึกผลตรวจคัดกรองระดับเอนไซม์โคลีนเอสเตอเรสจากผู้สูงอายุ วิเคราะห์ข้อมูลด้วย Mann-Whitney U test, Wilcoxon signed-rank test และ McNemar test

ผลการศึกษาพบว่า หลังทดลองกลุ่มทดลองมีการรับรู้โอกาสเสี่ยง ความรุนแรง ประโยชน์ และพฤติกรรมการป้องกันมากกว่าก่อนทดลอง และมากกว่ากว่ากลุ่มเปรียบเทียบ (p<0.001) แต่มีการรับรู้อุปสรรคน้อยกว่าก่อนทดลอง และน้อยกว่ากลุ่มเปรียบเทียบ (p<0.001) ผู้สูงอายุในครอบครัวของกลุ่มทดลองมีผลการตรวจคัดกรองระดับความเสี่ยงปกติและปลอดภัยในสัดส่วนมากขึ้น จากร้อยละ 10.52 เป็น 50.00 (p<0.001) โปรแกรมมีประสิทธิผลดีต่อการลดการสัมผัสสารเคมีทางอ้อมของผู้สูงอายุในครอบครัวเกษตรกรได้ จึงควรนำไปประยุกต์ใช้ในพื้นที่อื่น โดยเฉพาะเกษตรกรที่มีผู้สูงอายุอาศัยอยู่ในครอบครัว

เอกสารอ้างอิง

กรมควบคุมโรค. (2562). คู่มือการตรวจคัดกรองความเสี่ยงจากการสัมผัสสารเคมีกำจัดศัตรูพืชโดยกระดาษทดสอบโคลีนเอสเตอเรสสำหรับเจ้าหน้าที่สาธารณสุข. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข.

กองสุขศึกษา กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ. (2567). แนวทางการดำเนินงานสุขศึกษาเพื่อเสริมสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพและพฤติกรรมสุขภาพ ประจำปีงบประมาณ 2567. ค้นเมื่อ 16 มีนาคม 2569, จาก https://hed.hss.moph.go.th/wp-content/uploads/2024/05/แนวทางการดำเนินงานสุขศึกษาและพฤติกรรมสุขภาพ-ปีงบประมาณ-2567.pdf

เทศบาลตำบลท่าศิลา. (2566). ข้อมูลการบริหารงานท้องถิ่นของตำบลท่าศิลา จังหวัดสกลนคร. สกลนคร: เทศบาลตำบลท่าศิลา.

โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านท่าศิลา. (2566). รายงานผลการคัดกรองความเสี่ยงจากการสัมผัสสารเคมีกำจัดศัตรูพืช ตำบลท่าศิลา อำเภอส่องดาว จังหวัดสกลนคร. สกลนคร: โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านท่าศิลา.

สุรศักดิ์ ธรรมรักษ์เจริญ, จุฑามาศ เจียมสาธิต, ธนูย์สิญจน์ สุขเสริม, บุษกร สุวรรณรงค์, & สนธยา ไสยสาลี. (2568). ความเชื่อด้านสุขภาพและพฤติกรรมการป้องกันตนเองจากการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชของเกษตรกรผู้ปลูกข้าวในตำบลสงเปลือย อำเภอนามน จังหวัดกาฬสินธุ์. วารสารการแพทย์และสาธารณสุข เขต 4, 15(3), 133–144.

Afshari, M., Karimi-Shahanjarini, A., Khoshravesh, S., & Besharati, F. (2021). Effectiveness of interventions to promote pesticide safety and reduce pesticide exposure in agricultural health studies: A systematic review. PLOS One, 16(1), e0245766.

Cotton, J., Edwards, J., Rahman, M. A., & Brumby, S. (2018). Cholinesterase research outreach project (CROP): Point-of-care cholinesterase measurement in an Australian agricultural community. Environmental Health, 17, 31.

CURWIN B. D., HEIN M. J., SANDERSON W. T., STRILEY C., HEEDERIK D., KROMHOUT H., et. al. (2007). Urinary Pesticide Concentrations Among Children, Mothers and Fathers Living in Farm and Non-Farm Households in Iowa. The Annals of Occupational Hygiene, 51(1), 53–65.

Dawson-Saunders, B., & Trapp, R. G. (1994). Basic and clinical biostatistics (2nd ed.). Appleton & Lange.

Eddleston, M., Buckley, N. A., Eyer, P., & Dawson, A. H. (2008). Management of acute organophosphorus pesticide poisoning. The Lancet, 371(9612), 597–607.

Estrela, M., Leitão, C., Neto, V., Martins, B., Santos, J., Branquinho, A., et al. (2025). Educational interventions for the adoption of healthy lifestyles and improvement of health literacy: A systematic review. Public Health, 245, 105788.

Hoppin J. A., Umbach D. M., London S. J., Lynch C. F., Alavanja M. C., & Sandler D. P. (2006). Pesticides and adult respiratory outcomes in the agricultural health study. Annals of the New York Academy of Sciences, 1076, 343–354.

López-Gálvez, N., Wagoner, R., Quirós-Alcalá, L., Ornelas Van Horne, Y., Furlong, M., Avila, E., et al. (2019). Systematic literature review of the take-home route of pesticide exposure via biomonitoring and environmental monitoring. International Journal of Environmental Research and Public Health, 16(12), 2177.

Lu, C., Fenske, R. A., Simcox N. J., & Kalman D. (2000). Pesticide Exposure of Children in an Agricultural Community: Evidence of Household Proximity to Farmland and Take-Home Exposure Pathways. Environmental Research, 84(3), 290–302.

Nasrabadi, M. N., Doost, A. S., & Mezzenga, R. (2021). Modification approaches of plant-based proteins to improve their techno-functionality and use in food products. Food Hydrocolloids, 118, 106789.

Pezzoli, G., & Cereda, E. (2013). Exposure to pesticides or solvents and risk of Parkinson disease. Neurology, 80(22), 2035–2041.

Ross, S. M., McManus, I. C., Harrison, V., & Mason, O. (2013). Neurobehavioral problems following low-level exposure to organophosphate pesticides: A systematic and meta-analytic review. Critical Reviews in Toxicology, 43(1), 21–44.

Uemura, K., Yamada, M., & Okamoto, H. (2021). The effectiveness of an active learning program in promoting a healthy lifestyle among older adults with low health literacy: A randomized controlled trial. Gerontology, 67(1), 25–35.

Worapitpong, S., Maruo, S. J., Neelapaichit, N., Sirivarasai, J., & Piaseu, N. (2017). Effects of an insecticide exposure prevention program on exposure and blood cholinesterase levels in Thai farmers. The Bangkok Medical Journal, 13(2), 41–48.