ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการดูแลเท้าด้วยสมุนไพรในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่มีอาการชาเท้า ในพื้นที่รับผิดชอบของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านปลายกระจับ อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา

วรกฤษ  เพียคำลือ; วราภรณ์  ยะคะเสม; อุไรลักษ์  คำบาล; สุปราณี  จ้อยรอด

ผู้แต่ง

วรกฤษ เพียคำลือ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านปลายกระจับ อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา
วราภรณ์ ยะคะเสม โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านปลายกระจับ อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา
อุไรลักษ์ คำบาล โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านปลายกระจับ อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา
สุปราณี จ้อยรอด สาขาวิชาสาธารณสุขศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏราชนครินทร์

คำสำคัญ:

เบาหวานชนิดที่ 2, พฤติกรรมการดูแลเท้า, สมุนไพร

บทคัดย่อ

โรคเบาหวานเป็นโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง ทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนโดยเฉพาะที่เท้า ผู้ป่วยเบาหวานร้อยละ 1 มีโอกาสถูกตัดขา เกิดภาวะทุพพลภาพ และมีโอกาสเสียชีวิต ซึ่งภาวะแทรกซ้อนที่เท้าสามารถป้องกันได้โดยการดูแลเท้าด้วยสมุนไพรเพื่อกระตุ้นการไหลเวียนเลือด ลดอาการชาเท้าได้ ซึ่งในอำเภอพนมสารคามเป็นแหล่งปลูกสมุนไพรที่สำคัญ การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงสำรวจภาคตัดขวาง มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการดูแลเท้าด้วยสมุนไพรในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่มีอาการชาเท้า จำนวน 156 คน เก็บรวบรวมข้อมูลด้วยแบบสอบถามการรับรู้โอกาสเสี่ยงของการเกิดภาวะแทรกซ้อนที่เท้า การรับรู้ความรุนแรงของการเกิดภาวะแทรกซ้อนที่เท้า การรับรู้ประโยชน์ของการป้องกันการเกิดภาวะแทรกซ้อนที่เท้า การรับรู้อุปสรรคของการป้องกันการเกิดภาวะแทรกซ้อนที่เท้า การได้รับข้อมูลเกี่ยวกับการใช้สมุนไพรในการดูแลเท้า และพฤติกรรมการดูแลเท้าด้วยสมุนไพรในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่มีอาการชาเท้า ตรวจสอบดัชนีความสอดคล้องโดยผู้ทรงคุณวุฒิจำนวน 5 ท่าน และนำไปทดลองใช้ มีค่าความเชื่อมั่นแบบสอบถามทั้งฉบับเท่ากับ 0.875 วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติพรรณนา วิเคราะห์ความสัมพันธ์โดยใช้สถิติ Spearman’s rank correlation coefficient

ผลการวิจัยพบว่า การได้รับข้อมูลเกี่ยวกับการใช้สมุนไพรในการดูแลเท้ามีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการดูแลเท้าด้วยสมุนไพรในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่มีอาการชาเท้าอยู่ในระดับสูง (r_s= 0.657, p-value < 0.001) การรับรู้ประโยชน์ของการป้องกันการเกิดภาวะแทรกซ้อนที่เท้ามีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการดูแลเท้าด้วยสมุนไพรในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่มีอาการชาเท้าอยู่ในระดับต่ำ (r_s = 0.387, p-value < 0.001) และการรับรู้โอกาสเสี่ยงของการเกิดภาวะแทรกซ้อนที่เท้ามีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการดูแลเท้าด้วยสมุนไพรในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่มีอาการชาเท้าอยู่ในระดับต่ำ (r_s = 0.358, p-value < 0.001) อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ 0.05 จึงควรส่งเสริมการให้ข้อมูลข่าวสารเกี่ยวกับการใช้สมุนไพรในการดูแลเท้า ประโยชน์ของการป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่เท้า และโอกาสเสี่ยงในการเกิดภาวะแทรกซ้อน ก็จะทำให้ผู้ป่วยเบาหวานมีพฤติกรรมการดูแลเท้าด้วยสมุนไพรที่สูงขึ้น

เอกสารอ้างอิง

World Health Organization. Diabetes [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2024 [cited 2026 Jan 2]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes

International Diabetes Federation. IDF Diabetes Atlas. 10th ed. [Internet]. Brussels: International Diabetes Federation; 2021 [cited 2026 Jan 2]. Available from: https://diabetesatlas.org/resources/previous-editions/

International Diabetes Federation. International Diabetes Federation [Internet]. Brussels: International Diabetes Federation; c2026 [cited 2026 Jul 20]. Available from: https://idf.org/

สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดฉะเชิงเทรา. รายงานประจำปีงบประมาณ 2565 [อินเทอร์เน็ต]. ฉะเชิงเทรา: สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดฉะเชิงเทรา; 2566 [เข้าถึงเมื่อ 2 มกราคม 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://cco.moph.go.th/

สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดฉะเชิงเทรา. สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดฉะเชิงเทรา เขตสุขภาพที่ 6 [อินเทอร์เน็ต]. ฉะเชิงเทรา: สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดฉะเชิงเทรา; c2569 [เข้าถึงเมื่อ 20 กรกฎาคม 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://hdc.moph.go.th/

Genitsaridi I, Salpea P, Salim A, Sajjadi SF, Tomic D, James S, et al. 11th edition of the IDF Diabetes Atlas: global, regional, and national diabetes prevalence estimates for 2024 and projections for 2050. Lancet Diabetes Endocrinol. 2026;14(2):149-56. doi:10.1016/S2213-8587(25)00299-2.

พิมพ์ใจ อันทานนท์. ภาวะแทรกซ้อนในผู้ป่วยเบาหวาน (Diabetes Foot) [อินเทอร์เน็ต]. Conference Inspiration Mastery Journal; 2561 [เข้าถึงเมื่อ 2 มกราคม 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://cimjournal.com/cvm-conference/diabetic-foot/

สถาบันวิจัยและประเมินเทคโนโลยีทางการแพทย์. แนวทางเวชปฏิบัติการป้องกันและดูแลรักษาผู้ป่วยเบาหวานที่มีภาวะแทรกซ้อนที่เท้า [อินเทอร์เน็ต]. พิมพ์ครั้งที่ 1. นนทบุรี: สถาบันวิจัยและประเมินเทคโนโลยีทางการแพทย์; 2556 [เข้าถึงเมื่อ 20 กรกฎาคม 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://diabeticfootthailand.com/wp-content/uploads/2021/08/DM-foot-2556.pdf

เทวัญ ธานีรัตน์, แพทย์พงษ์ วรพงศ์พิเชษฐ, วิกิต ประกายหาญ, มนตรี นาคะเกศ, สีไพร พลอยทรัพย์, ทัศนีเวศ ยะโส, และธิตินันท์ อินทอง, บรรณาธิการ. แนวทางการดูแลผู้ป่วยเบาหวานด้วยการแพทย์ผสมผสาน [อินเทอร์เน็ต]. พิมพ์ครั้งที่ 1. นนทบุรี: กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก; 2558 [เข้าถึงเมื่อ 20 กรกฎาคม 2569]. เข้าถึงได้จาก: http://110.164.147.155/kmhealth_new/Documment/diabetes/knowledge/18.pdf

เสาวนีย์ กุลสมบูรณ์, บรรณาธิการ. แนวทางการดูแลสุขภาพผู้ป่วยเบาหวานด้วยภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านสำหรับผู้ปฏิบัติงาน [อินเทอร์เน็ต]. พิมพ์ครั้งที่ 1. นนทบุรี: สำนักการแพทย์พื้นบ้านไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก; 2553 [เข้าถึงเมื่อ 20 กรกฎาคม 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://www.scribd.com/

กระทรวงสาธารณสุข. นโยบายกระทรวงสาธารณสุข พ.ศ. 2567-2568 ยกระดับการสาธารณสุขไทย สุขภาพแข็งแรงทุกวัย เศรษฐกิจสุขภาพไทยมั่นคง. นนทบุรี: กองยุทธศาสตร์และแผนงาน สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข; 2567.

ลลิสา ก่อปฐมกุล, สายฝน ม่วงคุ้ม, เขมารดี มาสิงบุญ. ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อพฤติกรรมการดูแลเท้าในผู้ป่วยเบาหวานกลุ่มเสี่ยงสูงต่อการเกิดแผลที่เท้า. วารสารไทยเภสัชศาสตร์และวิทยาการสุขภาพ. 2567;19(1):1-11.

ธรรมศักดิ์ สายแก้ว, สุทธิศักดิ์ สุริรักษ์, สุนันทา ศรีศิริ, สมฤดี สายหยุดทอง. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการใช้สมุนไพรของผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล จังหวัดสมุทรสงคราม. วารสารสภาการสาธารณสุขชุมชน. 2566;5(1):47-57.

ณัฏฐ์ธัญศา ยิ่งยงเมธี, ศิริมา วงศ์แหลมทอง, นิธิมา สุภารี. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการใช้แพทย์แผนไทยในการดูแลสุขภาพของผู้ป่วยเบาหวาน. วารสารแพทย์เขต 4-5. 2562;38(2):102-12.

วันเพ็ญ บุญรัตน์. แบบแผนความเชื่อด้านสุขภาพที่มีอิทธิพลต่อการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดสะสมของผู้ป่วยโรคเบาหวาน ตำบลโมคลาน อำเภอท่าศาลา จังหวัดนครศรีธรรมราช. วารสารวิชาการเพื่อการพัฒนาระบบสุขภาพปฐมภูมิและสาธารณสุข. 2568;3(1):107-24.

Wayne WD. Biostatistics: a foundation of analysis in the health sciences. 6th ed. New York: John Wiley & Sons; 1995. p.177-8.

Best JW. Research in education. 3rd ed. Englewood Cliffs (NJ): Prentice Hall; 1979.

Cohen J. Statistical power analysis for the behavioral sciences. 2nd ed. Hillsdale (NJ): Lawrence Erlbaum Associates; 1988.

Pilisuk M. Delivery of social support: the social inoculation. Am J Orthopsychiatry. 1982;52(1):20-31. doi:10.1111/j.1939-0025.1982.tb02661.x.

ณัฐสุดา คติชอบ, พนิดา จันทโสภีพันธ์, วราภรณ์ บุญเชียง. ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อพฤติกรรมการดูแลเท้าในชีวิตประจำวันของผู้ที่เป็นโรคเบาหวานที่มีภาวะเส้นประสาทส่วนปลายเสื่อมในชุมชน. พยาบาลสาร มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. 2565;49(4):357-68.

Cheng YJ, Masingboon K, Samartkit N, Moungkum S. Factors influencing foot care behavior among patients with type 2 diabetes mellitus who have a high-risk diabetic foot in China. Nurs Pract Today. 2023;10(1):44-52. doi:10.18502/npt.v10i1.12256.

เลิศวิทย์ เหลือผล. ปัจจัยที่ส่งผลต่อพฤติกรรมการดูแลเท้าของผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ตำบลอาจสามารถ อำเภออาจสามารถ จังหวัดร้อยเอ็ด. วารสารวิชาการเพื่อการพัฒนาระบบสุขภาพปฐมภูมิและสาธารณสุข. 2568;3(1):233-45.

สุพรรษา สุวรรณสิรินนท์, รัฐพล ไกรกลาง. การรับรู้ด้านสุขภาพและพฤติกรรมการดูแลตนเองของผู้ป่วยเบาหวานที่ควบคุมระดับน้ำตาลไม่ได้ ที่มารับบริการในศูนย์บริการสาธารณสุขที่ 1 เทศบาลนครขอนแก่น. วารสารวิชาการสาธารณสุขชุมชน. 2566;9(3):135-46.

Hu Y, Liu H, Wu J, Fang G. Factors influencing self-care behaviours of patients with type 2 diabetes in China based on the health belief model: a cross-sectional study. BMJ Open. 2022;12(8):e044369. doi:10.1136/bmjopen-2020-044369.

Vincent-Edinboro RL, Onuoha P. Beliefs and self-reported practice of footcare among persons with type II diabetes mellitus attending selected health centres in east Trinidad. Egypt J Intern Med. 2022;34(1):92. doi:10.1186/s43162-022-00180-2.

Ababneh A, Moosa S, Al Jarrah Q, Alsoufi Y, Abu Qamar MZ, Saleh M, et al. Factors associated with foot self-care in patients with diabetes-related high-risk feet: a cross-sectional design. Inquiry. 2023;60:469580231220135. doi:10.1177/00469580231220135.

Tsai MC, Chuang HL, Huang CY, Lee SH, Liao WC, et al. Exploring the relationship of health beliefs and self-care behaviors related to diabetic foot ulcers of type II diabetes mellitus patients: a cross-sectional study. Int J Environ Res Public Health. 2021;18(13):7207. doi:10.3390/ijerph18137207.

อรนุช ประดับทอง, สุขุมาล แสนพวง, ธิดารัตน์ คณึงเพียร. ความสัมพันธ์ระหว่างการรับรู้ด้านสุขภาพกับพฤติกรรมการดูแลสุขภาพของผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2. วารสารการพยาบาล การสาธารณสุข และการศึกษา. 2563;21(1):55-67.

Sari Y, Yusuf S, Haryanto H, Sumeru A, Saryono S. The barriers and facilitators of foot care practices in diabetic patients in Indonesia: a qualitative study. Nurs Open. 2022;9(6):2867-77. doi:10.1002/nop2.993.