ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการใช้บุหรี่ไฟฟ้าของนักเรียนสถาบันสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษาแห่งหนึ่ง ในจังหวัดกาญจนบุรี

หาญ  ยุมังกูร; มลินี  สมภพเจริญ; ฉัตรสุมน  พฤฒิภิญโญ

ผู้แต่ง

หาญ ยุมังกูร หลักสูตรสาธารณสุขศาสตรมหาบัณฑิต คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล
มลินี สมภพเจริญ ภาควิชาสุขศึกษาและพฤติกรรมศาสตร์ คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล
ฉัตรสุมน พฤฒิภิญโญ ภาควิชาบริหารงานสาธารณสุข คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล

คำสำคัญ:

บุหรี่ไฟฟ้า, นักเรียนอาชีวศึกษา, PRECEDE Framework, พฤติกรรมการใช้บุหรี่ไฟฟ้า

บทคัดย่อ

การใช้บุหรี่ไฟฟ้าในกลุ่มเยาวชนไทยมีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในกลุ่มนักเรียนอาชีวศึกษาซึ่งเป็นกลุ่มเสี่ยงสำคัญ การวิจัยเชิงสำรวจภาคตัดขวางครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาปัจจัยส่วนบุคคล ปัจจัยนำ ปัจจัยเอื้อ และปัจจัยเสริมที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการใช้บุหรี่ไฟฟ้าของนักเรียน สถาบันสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษาแห่งหนึ่ง ในจังหวัดกาญจนบุรี ภายใต้กรอบแนวคิด PRECEDE Framework กลุ่มตัวอย่างจำนวน 301 คน คัดเลือกโดยการสุ่มแบบชั้นภูมิเก็บรวบรวมข้อมูลด้วยแบบสอบถามที่ผู้วิจัยพัฒนาขึ้น วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนา การทดสอบไคสแควร์ และสัมประสิทธิ์สหสัมพันธ์แบบสเปียร์แมน กำหนดระดับนัยสำคัญทางสถิติที่ 0.05

ผลการศึกษา พบว่า กลุ่มตัวอย่างร้อยละ 41.20 มีพฤติกรรมการใช้บุหรี่ไฟฟ้า (124 คน) โดยผู้ใช้บุหรี่ไฟฟ้ามีอายุเฉลี่ยเมื่อเริ่มใช้ 14.89 ± 2.01 ปี และส่วนใหญ่ใช้บุหรี่ไฟฟ้าเป็นบางครั้ง (1 - 14 วัน ในช่วง 30 วันที่ผ่านมา) ร้อยละ 71.77 การวิเคราะห์ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการใช้บุหรี่ไฟฟ้าในช่วง 30 วันที่ผ่านมา ในกลุ่มผู้ใช้บุหรี่ไฟฟ้า 124 คน พบว่า ปัจจัยส่วนบุคคล ได้แก่ เพศ อายุ ระดับการศึกษา ระดับเกรดเฉลี่ยสะสม รายได้เฉลี่ยต่อเดือน แหล่งที่มาของรายได้ สถานที่พักอาศัย บุคคลที่พักอาศัยอยู่ด้วย ประวัติการใช้บุหรี่มวน และพฤติกรรมการใช้สารเสพติด ไม่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการใช้บุหรี่ไฟฟ้าอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p >0.05) ขณะที่การรับรู้ความสามารถของตนเองในการปฏิเสธ และควบคุมตนเองจากการใช้บุหรี่ไฟฟ้ามีความสัมพันธ์เชิงลบระดับต่ำ (r_s = -0.398, p <0.001) ส่วนความหลากหลายของผลิตภัณฑ์บุหรี่ไฟฟ้า (r_s = 0.693, p <0.001) การส่งเสริมการตลาดของบุหรี่ไฟฟ้า (r_s = 0.342, p <0.001) และการเข้าถึงข้อมูลเกี่ยวกับบุหรี่ไฟฟ้า (r_s = 0.208, p = 0.020) มีความสัมพันธ์เชิงบวกอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติกับพฤติกรรมการใช้บุหรี่ไฟฟ้า ขณะที่ปัจจัยเสริมไม่พบความสัมพันธ์อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ

ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่าการป้องกันการใช้บุหรี่ไฟฟ้าในนักเรียนอาชีวศึกษาควรมุ่งเสริมสร้างการรับรู้ความสามารถของตนเองในการปฏิเสธ และการควบคุมตนเองจากการใช้บุหรี่ไฟฟ้า ควบคู่กับการมีมาตรการควบคุมการตลาดบุหรี่ไฟฟ้าออนไลน์ การเข้าถึงข้อมูลเกี่ยวกับบุหรี่ไฟฟ้า และความหลากหลายของผลิตภัณฑ์บุหรี่ไฟฟ้า เพื่อป้องกันและลดการใช้บุหรี่ไฟฟ้าในกลุ่มเยาวชนได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เอกสารอ้างอิง

World Health Organization. Tobacco: E-cigarettes. Questions and answers [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2024 [cited 2026 May 29]. Available from: https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/tobacco-e-cigarettes

สำนักงานสถิติแห่งชาติ. การสำรวจพฤติกรรมด้านสุขภาพของประชากร พ.ศ. 2564 [อินเทอร์เน็ต]. กรุงเทพฯ: กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม; 2564 [เข้าถึงเมื่อ 10 มิ.ย. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://www.nso.go.th/nsoweb/storage/survey_detail/2023/20230505110449_84709.pdf

World Health Organization. 2022 Global Youth Tobacco Survey (GYTS) Thailand [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2022 [cited 2026 Jun 10]. Available from: https://cdn.who.int/media/docs/default-source/ncds/ncd-surveillance/data-reporting/thailand/thailand_gyts_-2022_fs_508.pdf

Smith MJ, Hilton S. Youth’s exposure to and engagement with e-cigarette marketing on social media: a UK focus group study. BMJ Open [Internet]. 2023 [cited 2026 May 29];13(8):e071270. Available from: https://doi.org/10.1136/bmjopen-2022-071270

ดุจฤดี ชินวงศ์, ธมลวรรณ จันทร์แก้ว, พีรภรณ์ ใบยา, สุระรอง ชินวงศ์. พฤติกรรม และความพึงพอใจของผู้ใช้บุหรี่ไฟฟ้าในประเทศไทย. เชียงใหม่: มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, คณะเภสัชศาสตร์; 2563.

ศรีรัช ลาภใหญ่, ดวงกมล สีตบุตร. การเปลี่ยนแปลงผลิตภัณฑ์บุหรี่ไฟฟ้าในรอบ 10 ปีที่ผ่านมา: จากบุหรี่ไฟฟ้ารุ่นที่ 1 มาเป็นบุหรี่ไฟฟ้ารุ่นที่ 5 "บุหรี่ไฟฟ้าตุ๊กตา-Toy pod" และการเจาะตลาดนักสูบหน้าใหม่ด้วยกลยุทธ์การตลาดการ์ตูน. วารสารวิจัยสาธารณสุขและวิทยาศาสตร์สุขภาพ. 2567;6(3):1-14.

Leslie FM. Unique, long-term effects of nicotine on adolescent brain. Pharmacol Biochem Behav [Internet]. 2020 [cited 2026 Jun 10]. Available from: https://escholarship.org/content/qt5zn9j1x1/qt5zn9j1x1_noSplash_e83c90d031ba99afe1be12030dd72c98.pdf

กรมควบคุมโรค. ข้อมูลวิชาการเกี่ยวกับบุหรี่ไฟฟ้า [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี: กรมควบคุมโรค; 2567 [เข้าถึงเมื่อ 10 มิ.ย. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://ddc.moph.go.th/uploads/publish/1589020240719032342.pdf

Centers for Disease Control and Prevention. E-cigarettes and youth: what educators and coaches need to know [Internet]. Atlanta (GA): Centers for Disease Control and Prevention; 2024 [cited 2026 May 29]. Available from: https://www.cdc.gov/tobacco/e-cigarettes/youth.html

สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดกาญจนบุรี. ข้อมูลสถานการณ์การสูบบุหรี่ของจังหวัดกาญจนบุรี [อินเทอร์เน็ต]. กาญจนบุรี: สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดกาญจนบุรี; [ม.ป.ป.] [เข้าถึงเมื่อ 10 มิ.ย. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://kanchanaburi.prd.go.th/th/content/category/detail/id/57/iid/372268

กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ. ผลสำรวจพฤติกรรมการสูบบุหรี่ไฟฟ้าของเยาวชนไทย ปี 2566 [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี: กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ; 2566 [เข้าถึงเมื่อ 10 มิ.ย. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://www.hss.moph.go.th/show_topic.php?id=5681

ฉัตรฑริกา กิจแสงทอง, รัฐพล ศิลปรัศมี, พรรณี บัญชรหัตถกิจ, ทัศพร ชูศักดิ์. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการสูบบุหรี่ไฟฟ้าของนักเรียนสถาบันการอาชีวศึกษา ภาคกลาง 1. วารสารโรงพยาบาลสิงห์บุรี. 2567;33(2):108-117.

Benjakul S, Termsirikulchai L, Nakju S, et al. Factors associated with e-cigarette use among vocational students: a cross-sectional multistage cluster survey, Thailand. Tob Induc Dis. 2023;21:120.

Luangubol J, Chaisiri K, et al. Determinants of electronic cigarette use among vocational students in Buriram province, Thailand: an examination of behavioral and environmental influences. J Public Health Dev. 2025;23(1):106-121.

Rebuli ME, Rose JJ, Noel A, et al. The e-cigarette or vaping product use-associated lung injury (EVALI) epidemic: pathogenesis, management, and future directions. Annu Rev Med. 2023;74:301-319.

Green LW, Kreuter MW. Health promotion planning: an educational and environmental approach. Mountain View (CA): Mayfield Publishing Company; 1991.

Daniel WW. Biostatistics: A foundation for analysis in the health sciences. 6th ed. New York: John Wiley & Sons; 1995.

ศรีรัช ลอยสมุทร. ผลิตภัณฑ์ยาสูบรูปแบบใหม่ในสื่อสังคมเครือข่าย และผลของการบังคับใช้กฎหมายผลิตภัณฑ์ยาสูบรูปแบบใหม่. วารสารกฎหมายสุขภาพและสาธารณสุข. 2562;5(1):13-29.

Lemeshow S, Hosmer DW, Klar J, Lwanga SK. Adequacy of sample size in health studies. Chichester: John Wiley & Sons; 1990.

Rovinelli RJ, Hambleton RK. On the use of content specialists in the assessment of criterion-referenced test item validity. Dutch Journal of Educational Research. 1977;2(2):49-60.

Best JW. Research in education. 3rd ed. New Jersey: Prentice Hall; 1997.

Bloom BS, Engelhart MD, Furst EJ, Hill WH, Krathwohl DR. Taxonomy of educational objectives: Handbook 1. Cognitive domain. New York: David McKay; 1956.

พัชรินทร์ ยุพา, ธวัชชัย เอกสันติ, ศิริลักษณ์ เพียรธัญญะ, ศุภรัตน์ คงรอด, สิริยากร พันจันทึก, สุกัญญา ผลพิมาย. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการสูบบุหรี่ไฟฟ้าของนักศึกษาระดับมหาวิทยาลัย จังหวัดนครราชสีมา. วารสารสหเวชศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา. 2567;9(2):51-69.

กนกวรรณ ศิลปกรรมพิเศษ, สิริลักษณ์ ซื่อสัตย์. ความสัมพันธ์ระหว่างการรับรู้แบบจำลองความเช่ือด้านสุขภาพในการป้องกันการสูบบุหรี่ และทัศนคติต่อการสูบบุหรี่กับการรับรู้ความสามารถตนเองในการควบคุมการสูบบุหรี่ของนักเรียนมัธยมศึกษาตอนต้นในเขตมีนบุรี. วารสารพยาบาลสาธารณสุข. 2563;34(3):19-36.

บุญชรัสมิ์ ธันย์ธิติธนากุล, ชไมพร จั่นจุ้ย. ความเช่ือด้านสุขภาพและพฤติกรรมป้องกันการใช้บุหรี่ไฟฟ้าของนักศึกษามหาวิทยาลัยเอกชนไทยในยุคดิจิทัล. วารสารพยาบาลทหารบก. 2568;26(1):421-429.

ภัณฑิรา ปริญญารักษ์, ปรีชญา ตาใจ, อธิชา ฉันทวุฒินันท์, ปณิดา ดิศวนนท์. อิทธิพลของข้อมูลข่าวสารต่อพฤติกรรมและการตัดสินใจสูบบุหรี่ไฟฟ้า. วารสารควบคุมโรค. 2565;48(3):539-550.

บุหงา ชัยสุวรรณ, วรพล พงษ์เพ็ชร, ฐิติรัตน์ เจนศิริรัตนากร, อุรพี จุลิมาศาสตร์, พงษ์เทพ วิจิตร, พิเณตม์ เลาหเพียงศักดิ์. การสำรวจภูมิทัศน์สื่อสังคมออนไลน์ประเด็นบุหรี่ไฟฟ้าเพื่อกำหนดแนวทางการสื่อสารส่งเสริมการพัฒนาท่ียั่งยืน เป้าหมายที่ 3 มีสุขภาพและความเป็นอยู่ที่ดี. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนครพนม. 2567;14(3):301-314.

ประกาศกระทรวงพาณิชย์ เรื่อง กำหนดให้บารากู่และบารากู่ไฟฟ้าหรือบุหรี่ไฟฟ้าเป็นสินค้าที่ต้องห้ามในการนำเข้ามาในราชอาณาจักร พ.ศ. 2557. ราชกิจจานุเบกษา. 2557;131(268 ง).

พระราชบัญญัติคุ้มครองผู้บริโภค พ.ศ. 2522. ราชกิจจานุเบกษา. 2522;96(72 ฉบับพิเศษ).

พระราชบัญญัติควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบ พ.ศ. 2560. ราชกิจจานุเบกษา. 2560;134(39 ก).

พงษ์ศักดิ์ อ้นมอย, อาทิตยา บัวเรือง, ชนุตา พาโพนงาม, ธิรดา จันทร์รุ่งเรือง, นฤมล ลาวน้อย, อัมพวัน บุญรอด. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการสูบบุหรี่ไฟฟ้าของเยาวชนจังหวัดอุตรดิตถ์. วารสารวิชาการสาธารณสุข. 2565;31(Suppl 2):S197-S205.