รูปแบบการจัดการภาวะท้องผูกโดยไม่ใช้ยาในสตรีตั้งครรภ์ครรภ์แรก: การทบทวนวรรณกรรมแบบบูรณาการ

สัจจพร  ธรรมวงค์; ฐิตารีย์ ดิษาภิรมย์

ผู้แต่ง

สัจจพร ธรรมวงค์ สาขาวิชาการพยาบาลมารดา ทารก และการผดุงครรภ์ วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี ชลบุรี
ฐิตารีย์ ดิษาภิรมย์ สาขาวิชาการพยาบาลมารดา ทารก และการผดุงครรภ์ วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี ชลบุรี

คำสำคัญ:

การทบทวนวรรณกรรมแบบบูรณาการ, รูปแบบการจัดการ, ภาวะท้องผูก, สตรีตั้งครรภ์

บทคัดย่อ

ภาวะท้องผูกในสตรีตั้งครรภ์เป็นปัญหาที่พบบ่อยและส่งผลต่อคุณภาพชีวิตของมารดา การพิจารณาภาวะท้องผูกสามารถอาศัยเกณฑ์อาการอย่างน้อย 2 ใน 6 ข้อ เช่น การขับถ่ายน้อยกว่า 3 ครั้งต่อสัปดาห์ อุจจาระแข็ง และการเบ่งถ่ายลำบาก ภาวะดังกล่าวมีสาเหตุจากหลายปัจจัยร่วมกัน ทั้งด้านสรีรวิทยา พฤติกรรมสุขภาพ และปัจจัยด้านสุขภาพและจิตใจ แม้ว่าการใช้ยาระบายบางชนิดอาจมีความปลอดภัยภายใต้การดูแลของบุคลากรทางสุขภาพ แต่แนวปฏิบัติทางคลินิกส่วนใหญ่แนะนำให้ใช้มาตรการที่ไม่ใช้ยาเป็นแนวทางแรก เนื่องจากมีความปลอดภัยต่อมารดาและทารกในครรภ์ อย่างไรก็ตาม ในบริบทของประเทศไทย การดูแลภาวะท้องผูกในสตรีตั้งครรภ์ยังขาดการบูรณาการและไม่มีรูปแบบที่ชัดเจนบนฐานหลักฐานเชิงประจักษ์ ส่งผลให้การปฏิบัติการพยาบาลอาจไม่สอดคล้องกัน

การทบทวนวรรณกรรมแบบบูรณาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์หลักฐานเชิงประจักษ์เกี่ยวกับรูปแบบการจัดการภาวะท้องผูกโดยไม่ใช้ยาในสตรีตั้งครรภ์ ระหว่างปี พ.ศ. 2559 ถึง พ.ศ. 2568 โดยสืบค้นข้อมูลจากฐานข้อมูล PubMed/MEDLINE, CINAHL, BASE, ThaiJO, TDC และ Google Scholar มีการประเมินคุณภาพของการศึกษาใช้เครื่องมือ The Mixed Methods Appraisal Tool (MMAT) และวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงประเด็น

ผลการศึกษาพบว่า งานวิจัยที่ตรงตามเกณฑ์คัดเข้าจำนวน 5 เรื่อง ซึ่งเป็นงานวิจัยเชิงปริมาณทั้งหมด พบข้อมูล 4 ประเด็นสำคัญ ได้แก่ 1) การประเมินและติดตามอาการ 2) การให้ความรู้และการกำกับตนเอง 3) การปรับพฤติกรรมสุขภาพ และ 4) การใช้วิธีเสริมที่ปลอดภัย ซึ่งสามารถนำไปใช้เป็นแนวทางในการพัฒนาการดูแลภาวะท้องผูกในสตรีตั้งครรภ์ โดยเน้นมาตรการที่ไม่ใช้ยาเป็นลำดับแรก และบูรณาการเข้าสู่ระบบบริการฝากครรภ์ เพื่อยกระดับคุณภาพการพยาบาลและคุณภาพชีวิตของสตรีตั้งครรภ์

เอกสารอ้างอิง

Salari N, Mohamadi S, Hemmati M, Fallahi A, Rasoulpoor S, Zarei H, et al. Global prevalence of constipation during pregnancy: a systematic review and meta-analysis. BMC Pregnancy Childbirth. 2024;24:836. doi:10.1186/s12884-024-07057-y

Lacy BE, Mearin F, Chang L, Chey WD, Lembo AJ, Simren M, et al. Bowel disorders. Gastroenterology. 2016;150(6):1393–407.e5.

Shin GH, Toto EL, Schey R. Pregnancy and postpartum bowel changes: constipation and fecal incontinence. Am J Gastroenterol. 2015;110(4):521–30.

Boregowda G, Shehata HA. Gastrointestinal and liver disease in pregnancy. Best Pract Res Clin Obstet Gynaecol. 2013;27(6):835–53.

Pharmacy Times. A pharmacist's guide to managing constipation in pregnancy [Internet]. Cranbury (NJ): Pharmacy Times; 2025 Apr 21 [cited 2026 Jan 29]. Available from: https://www.pharmacytimes.com/view/a-pharmacist-s-guide-to-managing-constipation-in-pregnancy

สัจจพร ศรีบุตร, ธัญญมล สุริยานิมิตรสุข. บทบาทพยาบาล: การจัดการภาวะท้องผูกในสตรีตั้งครรภ์โดยไม่ใช้ยา. วารสารแพทย์นาวี. 2563;47(2):491-501.

Braun V, Clarke V. Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology. 2006;3(2):77–101.

Hong QN, Gonzalez-Reyes A, Pluye P. Improving the usefulness of a tool for appraising the quality of qualitative, quantitative and mixed methods studies, the Mixed Methods Appraisal Tool (MMAT). J Eval Clin Pract. 2018;24(3):459–67. doi:10.1111/jep.12884.

Kirca AS, Gul DK. Effects of self-acupressure on pregnancy-related constipation: a single-blind randomized controlled study. Explore (NY). 2021;17(5):463–468. doi:10.1016/j.explore.2020.07.004.

Valizadeh R, Mohammad-Alizadeh-Charandabi S, Hajizadeh K, Araj-Khodaei M, Mirghafourvand M. The effect of combined fig-walnut syrup on functional constipation in pregnant women: a randomized controlled trial. Nutr Metab (Lond). 2025;22:3. doi:10.1186/s12986-025-00895-3.

Doğan Yüksekol Ö, Baltacı N. The effect of education given to pregnant women on constipation-related quality of life and severity of constipation. Lokman Hekim Med Hist Folk Med J. 2022;12(2):382–389. doi:10.31020/mutftd.1061474.

Mirghafourvand M, Homayouni Rad A, Mohammad Alizadeh Charandabi S, Fardiazar Z, Shokri K. The effect of probiotic yogurt on constipation in pregnant women: a randomized controlled clinical trial. Iran Red Crescent Med J. 2016;18(11):e39870. doi:10.5812/ircmj.39870.

Sribout S, Baosoung C, Sansiriphun N. Effect of self-regulation in defecation enhancement on constipation among pregnant women. J Boromarajonani Coll Nurs Bangkok. 2018;34(3):11–22.

Hong QN, Fàbregues S, Bartlett G, Boardman F, Cargo M, Dagenais P, et al. The mixed methods appraisal tool (MMAT) version 2018 for information professionals and researchers. Education for Information. 2018;34(4):285–291. doi:10.3233/EFI-180221.

Feroz AS. Strengthening self-care agency in pregnancy: a new approach to improve maternal health outcomes in low- and middle-income countries. Front Public Health. 2022;10:968375. doi:10.3389/fpubh.2022.968375.

Bandura A. Social cognitive theory of self-regulation. Organ Behav Hum Decis Process. 1991;50(2):248–287.

Rosenstock IM. Historical origins of the Health Belief Model. Health Educ Monogr. 1974;2(4):328–335. doi:10.1177/109019817400200403.

Bandura A. Social foundations of thought and action: a social cognitive theory. Englewood Cliffs (NJ): Prentice-Hall; 1986.

Institute of Medicine (US) Committee on Quality of Health Care in America. Crossing the quality chasm: a new health system for the 21st century. Washington (DC): National Academies Press; 2001.