การพัฒนาระบบเฝ้าระวังและป้องกันการฆ่าตัวตายในผู้ป่วยซึมเศร้าและจิตเภทโดยการสร้างเครือข่ายชุมชนมีส่วนร่วม: กรณีศึกษาอำเภอภูหลวง จังหวัดเลย

บทคัดย่อ

การวิจัยและพัฒนาร่วมกับการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาระบบเฝ้าระวังและป้องกันการฆ่าตัวตายในผู้ป่วยซึมเศร้าและจิตเภทโดยชุมชนมีส่วนร่วม ดำเนินการในอำเภอภูหลวง จังหวัดเลย ระหว่างมกราคม 2567 ถึงมิถุนายน 2568 แบ่งเป็น 4 ระยะ 1) ศึกษาสถานการณ์ปัจจุบัน 2) พัฒนาระบบโดยชุมชนมีส่วนร่วม 3) ทดลองใช้และประเมินผล 4) ปรับปรุงพัฒนาต้นแบบ กลุ่มตัวอย่างคัดเลือกแบบแบ่งชั้นภูมิและเจาะจง ประกอบด้วย ผู้ป่วยซึมเศร้าและจิตเภท 275 คน ญาติผู้ดูแล 275 คน บุคลากรสาธารณสุข 50 คน และแกนนำชุมชน/อสม. 120 คน เครื่องมือวิจัยประกอบด้วย แบบประเมินความเสี่ยงต่อการฆ่าตัวตาย (8Q) แบบประเมินคุณภาพชีวิต แบบประเมินภาระการดูแล แบบประเมินความรู้เกี่ยวกับโรคและการป้องกันการฆ่าตัวตาย และแบบประเมินทัศนคติต่อผู้ป่วยจิตเวช วิเคราะห์ข้อมูลด้วย Paired t-test Chi-square test และ Content Analysis

ผลการศึกษา พบว่า อำเภอภูหลวงมีอัตราการฆ่าตัวตายเฉลี่ย 18.82 ต่อแสนประชากร สูงกว่าค่าเฉลี่ยประเทศ 2.5 - 3.4 เท่า ปัจจัยเสี่ยงสำคัญได้แก่ การขาดการรักษาต่อเนื่อง ร้อยละ 68.4 การถูกตีตราทางสังคม ร้อยละ 68.2 และการขาดระบบเฝ้าระวังในชุมชน ร้อยละ 82.5 ระบบที่พัฒนาขึ้น “ภูหลวงโมเดล” ประกอบด้วย ระบบค้นหาคัดกรอง ระบบติดตามเฝ้าระวัง ระบบจัดการภาวะวิกฤต ระบบสนับสนุนทางสังคม และระบบบริหารจัดการ ผลการทดลองใช้ 6 เดือน กับผู้ป่วยกลุ่มเสี่ยง 60 คน พบว่า ระดับความเสี่ยงต่อการฆ่าตัวตายลดลงจาก 12.4 เป็น 6.2 คะแนน การมารับยาต่อเนื่องเพิ่มจากร้อยละ 45 เป็นร้อยละ 86.7 การได้รับการเยี่ยมบ้านเพิ่มจากร้อยละ 28.3 เป็นร้อยละ 93.3 การพยายามฆ่าตัวตายลดลงจาก 8 ครั้ง เหลือ 2 ครั้ง ลดลงร้อยละ 75 และสร้างเครือข่ายสนับสนุนในชุมชน 15 กลุ่ม สรุปได้ว่า “ภูหลวงโมเดล” มีประสิทธิผลในการลดความเสี่ยงต่อการฆ่าตัวตายและเพิ่มการเข้าถึงบริการ สามารถเป็นต้นแบบสำหรับการขยายผลต่อไป