การเข้าถึงบริการการดูแลสุขภาพช่องปากโดยทันตบุคลากรในผู้ป่วยการดูแลระยะกลาง โรงพยาบาลสมเด็จพระญาณสังวร จังหวัดเชียงราย: การวิเคราะห์กระบวนการบริการและข้อเสนอแนะเชิงระบบ

บทคัดย่อ

ผู้ป่วยการดูแลระยะกลาง (Intermediate Care: IMC) มีความเสี่ยงต่อปัญหาสุขภาพช่องปากสูง เนื่องจากข้อจำกัดด้านการเคลื่อนไหวและการพึ่งพิงผู้ดูแล อย่างไรก็ตามยังขาดข้อมูลเชิงระบบว่าผู้ป่วยกลุ่มนี้ได้รับการดูแลสุขภาพช่องปากโดยทันตบุคลากรในโรงพยาบาลชุมชนประเทศไทยมากน้อยเพียงใด การศึกษาครั้งนี้เป็นการศึกษาเชิงพรรณนาย้อนหลังแบบผสมผสาน มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการเข้าถึงบริการการดูแลสุขภาพช่องปากโดยทันตบุคลากรในระบบ IMC ระบุช่องว่างเชิงกระบวนการให้บริการและสังเคราะห์ข้อเสนอแนะเชิงระบบ จากทีมสหสาขาวิชาชีพในผู้ป่วย IMC โรงพยาบาลสมเด็จพระญาณสังวร อำเภอเวียงชัย จังหวัดเชียงราย ปีงบประมาณ 2566–2568 กลุ่มตัวอย่างเชิงปริมาณประกอบด้วย ครั้งการดูแลทั้งหมด 391 ครั้งจากผู้ป่วย 368 ราย ตัวแปรผลลัพธ์หลักคือหลักฐานการได้รับบริการดูแลสุขภาพช่องปากโดยทันตบุคลากรภายใน 90 วันนับจากวันขึ้นทะเบียน วิเคราะห์ด้วยสถิติเชิงพรรณนาและช่วงความเชื่อมั่นร้อยละ 95 กลุ่มตัวอย่างเชิงคุณภาพคัดเลือกแบบเจาะจง 16 คน ครอบคลุม 9 วิชาชีพ วิเคราะห์ด้วยการวิเคราะห์เนื้อหาแบบมุ่งประเด็นตามกรอบแนวคิด Donabedian และกรอบการเข้าถึงบริการสุขภาพของ Levesque และคณะ

ผลการวิจัยพบว่า มีเพียงร้อยละ 6.4 ของครั้งการดูแลที่มีหลักฐานการได้รับบริการดูแลสุขภาพช่องปากโดยทันตบุคลากรภายใน 90 วัน (95% CI 4.4–9.3) บริการส่วนใหญ่เกิดขึ้นหลังจำหน่าย โดยร้อยละ 64.0 ได้รับบริการในช่วง 31–90 วันหลังจำหน่าย ค่ามัธยฐานระยะเวลารอรับบริการ 36 วัน (IQR 29–68) เมื่อจำแนกตามระดับการพึ่งพิง พบกลุ่มติดเตียง (Barthel Index: BI 0–4) มีอัตราการเข้าถึงบริการต่ำที่สุด ร้อยละ 1.4 เทียบกับกลุ่มติดบ้าน (BI 5–11) ร้อยละ 10.7 และกลุ่มติดสังคม (BI ≥ 12) ร้อยละ 6.6 การปรึกษาทีมสหสาขาวิชาชีพระบุช่องว่างเชิงกระบวนการ 5 ด้าน ได้แก่ กระบวนการทำงาน การบันทึกข้อมูล การสื่อสาร ทรัพยากร และการพัฒนาศักยภาพบุคลากร พร้อมชี้ให้เห็นข้อจำกัดเชิงโครงสร้างจากการที่บทบาทของทันตบุคลากรยังไม่ได้รับการระบุในมาตรฐาน IMC และไม่มีรายการบริการดูแลสุขภาพช่องปากในระบบการเบิกจ่ายค่าบริการ IMC

การศึกษาครั้งนี้เสนอรูปแบบบริการสองเส้นทาง ได้แก่ การส่งปรึกษาทันตบุคลากรตั้งแต่วันแรกรับสำหรับผู้ป่วยในหอผู้ป่วย และบริการเชิงรุกในชุมชนสำหรับผู้ป่วยที่จำหน่ายกลับบ้านโดยตรงหรือมีข้อจำกัดด้านการเดินทาง โดยมีระบบแจ้งเตือนทันตบุคลากรอัตโนมัติเมื่อขึ้นทะเบียน IMC เป็นกลไกเชื่อมต่อ ผลการศึกษาชี้ให้เห็นความจำเป็นต้องบูรณาการการดูแลสุขภาพช่องปากเข้าสู่ระบบ IMC ทั้งในระดับหน่วยบริการ เครือข่ายชุมชน และนโยบายการสนับสนุนบริการ