การพัฒนารูปแบบการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้สารเคมีในเกษตรกร แบบมีส่วนร่วมในพื้นที่อำเภอสามเงา จังหวัดตาก

บทคัดย่อ

การใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชอย่างต่อเนื่อง ส่งผลกระทบต่อสุขภาพเกษตรกรและความยั่งยืนของการเกษตร โดยเฉพาะในประเทศไทยที่เกษตรกรกลุ่มเสี่ยง  ยังขาดพฤติกรรมการป้องกันตนเองที่เหมาะสม
การวิจัยและพัฒนานี้จึงมีความสำคัญในการลดความเสี่ยงดังกล่าว โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษาบริบทและปัญหาการใช้สารเคมีในเกษตรกรในอำเภอสามเงา จังหวัดตาก (2) พัฒนารูปแบบการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม
การใช้สารเคมีแบบมีส่วนร่วม และ (3) ประเมินประสิทธิผลรูปแบบฯ โดยเปรียบเทียบความรู้ เจตคติ พฤติกรรม และประเมินความพึงพอใจก่อน–หลังการใช้รูปแบบฯ กลุ่มตัวอย่างเชิงทดลองเป็นเกษตรกรที่ใช้สารเคมีและมีระดับเอนไซม์โคลีนเอสเตอเรสอยู่ในระดับเสี่ยง จำนวน 50 คน คัดเลือกแบบเจาะจง ดำเนินการวิจัย 3 ขั้นตอน ได้แก่ (1) ศึกษาข้อมูลด้วยการสนทนากลุ่มและแบบสอบถาม (2) พัฒนารูปแบบด้วยกระบวนการมีส่วนร่วมบนพื้นฐานแนวคิด KAP Model และ (3) ทดลองใช้รูปแบบเป็นเวลา 8 สัปดาห์

          ผลการวิจัยพบว่า หลังดำเนินรูปแบบฯ คะแนนเฉลี่ยความรู้เพิ่มจาก 0.37±0.08 เป็น 0.93±0.56
(t=-2.45, p=0.02) เจตคติเพิ่มจาก 2.84±0.15 เป็น 3.02±0.32 (t=-3.65, p=0.001) และพฤติกรรมเพิ่มจาก 1.81±0.27 เป็น 2.53±0.46 (t=-2.12, p=0.04) แสดงให้เห็นว่ารูปแบบฯที่พัฒนาขึ้น ช่วยให้พฤติกรรมการใช้สารเคมีดีขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ 0.05 นอกจากนี้ ผู้เข้าร่วมแสดงความพึงพอใจต่อรูปแบบฯ ในระดับสูงมาก (ค่าเฉลี่ย 4.45 จาก 5.00, SD=0.52)

          สรุปได้ว่ารูปแบบแบบมีส่วนร่วมนี้มีประสิทธิผล สามารถประยุกต์ใช้ในการส่งเสริมความปลอดภัยด้านสารเคมีในกลุ่มเกษตรกร และอาจขยายผลไปยังพื้นที่อื่นที่มีบริบทใกล้เคียง เพื่อสนับสนุนการเกษตรปลอดภัยและยั่งยืนในระยะยาว