การพัฒนาข้อเสนอแนะเชิงนโยบายและมาตรการในการส่งเสริมการคงอยู่ของแพทย์ ในจังหวัดแม่ฮ่องสอน

ศักดา หงษ์ใจ; ศิวาพร   มหาทำนุโชค

ผู้แต่ง

ศักดา หงษ์ใจ มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ วิทยาเขตแม่ฮ่องสอน
ศิวาพร มหาทำนุโชค มหาวิทยาลัยราชภัฎเชียงใหม่ วิทยาเขตแม่ฮ่องสอน

คำสำคัญ:

การคงอยู่ของแพทย์, พื้นที่ห่างไกล, จังหวัดแม่ฮ่องสอน, ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย, กำลังคนด้านสุขภาพ

บทคัดย่อ

จังหวัดแม่ฮ่องสอนประสบภาวะขาดแคลนแพทย์ขั้นวิกฤต โดยข้อมูลปี พ.ศ. 2568 พบว่ามีแพทย์ปฏิบัติงานเพียงร้อยละ 48.28 ของอัตรากำลังที่เหมาะสม (84 จาก 174 คน) ส่งผลให้อัตราส่วนแพทย์ต่อประชากรสูงถึง 1:3,414 ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยระดับประเทศถึงสองเท่า การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาปัจจัยที่มีผลต่อการคงอยู่ของแพทย์ และพัฒนาข้อเสนอแนะเชิงนโยบายในการส่งเสริมการคงอยู่ของแพทย์ ในพื้นที่จังหวัดแม่ฮ่องสอน

การศึกษาใช้รูปแบบการวิจัยแบบผสมผสาน (Mixed Method Research) วิเคราะห์ปัจจัย 5 ด้าน ได้แก่ ด้านสถานภาพทางเศรษฐกิจและสังคม ด้านจิตสังคม ด้านโครงสร้างพื้นฐานและสิ่งแวดล้อม ด้านองค์กรและการให้บริการ และด้านการแข่งขันของตลาดแรงงาน ครอบคลุมโรงพยาบาลทั้ง 7 แห่งในจังหวัด กลุ่มตัวอย่างรวม 149 คน ประกอบด้วย แพทย์ที่ปฏิบัติงานอยู่และเคยปฏิบัติงานในพื้นที่ (พ.ศ. 2563–2567) ผู้บริหารสาธารณสุข และผู้บริหารหน่วยงานสนับสนุน เครื่องมือวิจัยประกอบด้วยแบบสอบถามมาตราส่วนประเมินค่า 5 ระดับ แบบสัมภาษณ์เชิงลึกกึ่งโครงสร้าง และแนวทางการสนทนากลุ่ม เก็บรวบรวมข้อมูลระหว่างเดือนตุลาคมถึงธันวาคม พ.ศ. 2568 วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณด้วยสถิติเชิงพรรณนาและการวิเคราะห์ถดถอยพหุคูณแบบ Stepwise Selection ส่วนข้อมูลเชิงคุณภาพวิเคราะห์ด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา (Content Analysis)

ผลการวิจัยพบว่าตัวแปรพยากรณ์ 11 ตัวร่วมกันอธิบายความแปรปรวนของความตั้งใจในการคงอยู่ได้ร้อยละ 55.4 (R² = 0.554, p < 0.001) โดยปัจจัยที่มีอิทธิพลสูงสุด 3 ลำดับแรก ได้แก่ การมีส่วนร่วมตัดสินใจในการพัฒนางาน คุณภาพของสถานศึกษาสำหรับบุตรหลาน และการสนับสนุนจากทีมสุขภาพในการดูแลผู้ป่วยซับซ้อน

ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายครอบคลุม 4 ระดับ ได้แก่ ระดับองค์กร ระดับจังหวัด ระดับเขตสุขภาพ และระดับประเทศ โดยมีมาตรการสำคัญ ได้แก่ การปรับปรุงค่าตอบแทนพิเศษให้สอดคล้องกับระดับความทุรกันดารของพื้นที่ การกำหนดโควตารับนักศึกษาแพทย์ที่มีภูมิลำเนาในจังหวัดเพื่อสร้างพันธะผูกพันกับท้องถิ่น และการพัฒนาเส้นทางความก้าวหน้าทางวิชาชีพที่ชัดเจน (Special Professional Track) การส่งเสริมการคงอยู่ของแพทย์ในพื้นที่ห่างไกลอย่างยั่งยืนต้องอาศัยแนวทางบูรณาการที่ผสานปัจจัยจูงใจด้านเศรษฐกิจ จิตสังคม และการบริหารจัดการองค์กร โดยดำเนินการร่วมกันในทุกระดับนโยบายอย่างเป็นระบบและต่อเนื่อง

เอกสารอ้างอิง

กระทรวงสาธารณสุข. รายงานสถานการณ์บุคลากรทางการแพทย์และแนวทางพัฒนากำลังคนด้านสาธารณสุข. กรุงเทพฯ: กระทรวงสาธารณสุข; 2561.

สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดแม่ฮ่องสอน. รายงานการบริหารทรัพยากรบุคคลสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดแม่ฮ่องสอน. แม่ฮ่องสอน: กลุ่มงานบริหารทรัพยากรบุคคล; 2567.

Mohammadiaghdam N, Doshmangir L, Babaie J, Khabiri R, Ponnet K. Determining factors in the retention of physicians in rural and underdeveloped areas: a systematic review. BMC Fam Pract. 2020;21(1):216. doi: 10.1186/s12875-020-01279-7

Deci EL, Ryan RM. Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. New York: Plenum Press; 1985.

Herzberg F, Mausner B, Snyderman BB. The motivation to work. 2nd ed. New York: John Wiley & Sons; 1959.

Laven G, Wilkinson D. Rural doctors and rural backgrounds: how strong is the evidence? A systematic review. Aust J Rural Health. 2003;11(6):277-84. doi: 10.1111/j.1440-1584.2003.00534.x

ฑิณกร โนรี, อินทิรา นิ่มนวล. ปัจจัยที่สัมพันธ์กับเจตนาของแพทย์จบใหม่ต่อการคงอยู่ในโรงพยาบาลสังกัดกระทรวงสาธารณสุขภายหลังครบสัญญาการชดใช้ทุน.วารสารวิชาการสาธารณสุข. 2565;31(6):1121-31.

Likert R. A technique for the measurement of attitudes. Arch Psychol. 1932;22(140):1-55.

Simoens S, Hurst J. The supply of physician services in OECD countries. Paris: OECD Publishing; 2006. OECD Health Working Papers No. 21. doi: 10.1787/608402211700

World Health Organization. Increasing access to health workers in remote and rural areas through improved retention: global policy recommendations. Geneva: WHO; 2010.

Arora R, Chamnan P, Nitiapinyasakul A, Lertsukprasert S. Retention of doctors in rural health services in Thailand: impact of a national collaborative approach. Rural Remote Health. 2017;17(3):4344. doi: 10.22605/RRH4344

Matsumoto M, Inoue K, Kajii E. Policy implications of a financial incentive programme to retain a physician workforce in underserved Japanese rural areas. Soc Sci Med. 2010;71(4):667-71. doi: 10.1016/j.socscimed.2010.05.003

กฤษดา แสวงดี, ภัททา เกิดเรือง, พิมพ์เพชร สุขุมาลไพบูลย์, ชุติมา ศิริภานุมาศ, ทิวาวรรณ ปิยกุลมาลา, ฑิณกร โนรี. การศึกษาทางเลือกเชิงนโยบายในการกระจายแพทย์ไปยังหน่วยบริการสุขภาพในพื้นที่ขาดแคลนหรือห่างไกลในชนบท. นนทบุรี: สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.); 2566.

Amu H, Komesuor J, Bonsu AS, Adjuik M. The race to retain healthcare workers: a systematic review on factors that impact retention of nurses and physicians in hospitals. BMC Health Serv Res. 2023;23(1):1091. doi: 10.1186/s12913-023-09224-y

Cosgrave C. The whole-of-person retention improvement framework: a guide for addressing health workforce challenges in the rural context. Int J Environ Res Public Health. 2020;17(8):2698. doi: 10.3390/ijerph17082698

Humphreys JS, Wakerman J, Wells R, Kuipers P, Jones JA, Entwistle P. Beyond workforce: a systematic solution for primary health care service design in rural Australia. Aust J Rural Health. 2009;17(5):219-26. doi: 10.1111/j.1440-1854.2009.01030