การบูรณาการข้อมูลเชิงพื้นที่เพื่อพัฒนานโยบาย การจัดการคุณภาพน้ำอุปโภคบริโภคอย่างยั่งยืน

ธวัชชัย บุญเกิด; ศุภฤกษ์  สื่อรุ่งเรือง; นิธิรัตน์  บุญตานนท์; รัชชผดุง  ดำรงพิงคสกุล

ผู้แต่ง

ธวัชชัย บุญเกิด กลุ่มพัฒนาระบบบริหาร กรมอนามัย
ศุภฤกษ์ สื่อรุ่งเรือง นักวิชาการอิสระ นนทบุรี
นิธิรัตน์ บุญตานนท์ ศูนย์อนามัยที่ 1 เชียงใหม่
รัชชผดุง ดำรงพิงคสกุล สำนักสุขาภิบาลอาหารและน้ำ

คำสำคัญ:

คุณภาพน้ำอุปโภคบริโภค, การบูรณาการข้อมูลเชิงพื้นที่, นโยบายยั่งยืน, ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์, แบบจำลองเศรษฐมิติเชิงพื้นที่

บทคัดย่อ

การเข้าถึงน้ำสะอาดเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานของมนุษย์ แต่ความแตกต่างด้านคุณภาพน้ำประปายังคงเป็นปัญหาสำคัญในประเทศไทย การขาดการวิเคราะห์เชิงพื้นที่และการบูรณาการข้อมูลจากหลายแหล่ง ส่งผลให้การจัดสรรทรัพยากรไม่มีประสิทธิภาพ วัตถุประสงค์: เพื่อประเมินความแตกต่างเชิงพื้นที่ของคุณภาพน้ำใน 77 จังหวัด ระบุปัจจัยกำหนดทางเศรษฐสังคมและสิ่งแวดล้อม และพัฒนานโยบายการจัดการน้ำอย่างยั่งยืนผ่านกระบวนการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย วิธีการศึกษา: ใช้รูปแบบการวิจัยแบบผสมผสานเชิงอธิบายตามลำดับ (Sequential Explanatory Design) ระยะที่ 1 วิเคราะห์ข้อมูลเชิงพื้นที่ระดับจังหวัด (พ.ศ. 2563-2567) ด้วยดัชนี Moran's I และแบบจำลองเศรษฐมิติเชิงพื้นที่ (OLS, SLM, SEM) ระยะที่ 2 จัดการประชุมเชิงปฏิบัติการแบบเข้มข้น (Intensive Workshop) ร่วมกับตัวแทนผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย 35 คนจาก 14 หน่วยงาน ผลการศึกษา: พบการกระจุกตัวเชิงพื้นที่ของปัญหาคุณภาพน้ำ โดยมีพื้นที่เสี่ยง (Hotspots) 7 จังหวัดในภาคเหนือ แบบจำลอง OLS มีความเหมาะสมที่สุด โดยพบว่าความหนาแน่นของแสงกลางคืน (ß= -1.84, p < 0.001) และสัดส่วนพื้นที่เกษตรกรรม (ß = -0.09, p < 0.05) เป็นปัจจัยคาดการณ์เชิงลบผลจากการประชุมพบว่าผู้เข้าร่วมบรรลุฉันทามติ โดยให้คะแนนความสำคัญสูงสุดกับการบูรณาการข้อมูลผ่านระบบ National Water Quality Dashboard (ร้อยละ 85) สรุป: การนำหลักฐานเชิงพื้นที่มาบูรณาการร่วมกับมุมมองของผู้ปฏิบัติงานจริง ช่วยลดข้อจำกัดในการทำงานแบบแยกส่วน และนำไปสู่ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายที่ขับเคลื่อนด้วยข้อมูล (Data-driven policy) ซึ่งสามารถนำไปใช้จัดสรรทรัพยากรแบบเฉพาะพื้นที่ได้อย่างแม่นยำ

เอกสารอ้างอิง

World Health Organization (WHO) and United Nations Children’s Fund (UNICEF). Progress on household drinking water, sanitation and hygiene 2000-2022: special focus on gender. Geneva: World Health Organization; 2023.

Prüss-Ustün A, Wolf J, Bartram J, Clasen T, Cumming O, Freeman MC, et al. Burden of disease from inadequate water, sanitation and hygiene for selected adverse health outcomes: An updated analysis with a focus on low- and middle-income countries. Int J Hyg Environ Health. 2019;222(5):765-777.

Deshpande A, Miller-Petrie MK, Lindstedt PA, et al. Mapping geographical inequalities in access to drinking water and sanitation facilities in low-income and middle-income countries, 2000-17. Lancet Glob Health. 2020;8(9):e1162-e1185.

Tapia KM, Wright J, Dreibelbis R, Langdown L. Spatial inequalities in access to drinking water in low and middle income countries. Water Res. 2023;229:119485.

Maantay JA, McLafferty S. Geospatial Analysis of Environmental Health. New York: Springer; 2011.

VoPham T, Hart JE, Laden F, Chiang YY. Emerging trends in geospatial artificial intelligence (geoAI): potential applications for environmental epidemiology. Environ Health. 2018;17(1):40.

Jitla P, Banjongrat N, Phannarus S, Thammapalo S. Spatial distribution and environmental factors associated with water quality in Southern Thailand. J Health Res. 2018;32(4):289-301.

Nilkarnjanakul W, Kanchanakool N, Laortanakul P. Assessment of drinking water quality in rural areas of Thailand. Environ Monit Assess. 2021;193(8):512.

Anselin L. Spatial econometrics: methods and models. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers; 1988.

LeSage J, Pace RK. Introduction to spatial econometrics. Boca Raton: CRC Press; 2009.

Qiu L, Zhu J, Pan Y, et al. Spatial analysis and sanitary risk of groundwater quality in rural areas: a case study from China. Environ Geochem Health. 2022;44(7):2213-2228.

Schaider LA, Swetschinski L, Campbell C, Rudel RA. Environmental justice and drinking water quality: are there socioeconomic disparities in nitrate levels in US drinking water? Environ Health. 2019;18(1):3.

Onda K, LoBuglio J, Bartram J. Global access to safe water: accounting for water quality and the resulting impact on MDG progress. Int J Environ Res Public Health. 2012;9(3):880-894.

Kumpel E, Nelson KL. Intermittent water supply: prevalence, practice, and microbial water quality. Environ Sci Technol. 2016;50(2):542-553.

Bain R, Cronk R, Wright J, Yang H, Slaymaker T, Bartram J. Fecal contamination of drinking-water in low- and middle-income countries: a systematic review and meta-analysis. PLoS Med. 2014;11(5):e1001644.

Park Y, Kramer B. A spatial analysis of drinking water quality in the United States. Water Res. 2023;218:118487.

Hu Y, Cheng H, Tao S. Environmental and human health challenges of industrial livestock and poultry farming in China and their mitigation. Environ Int. 2019;130:104902.

Allaire M, Wu H, Lall U. National trends in drinking water quality violations. Proc Natl Acad Sci USA. 2018;115(9):2078-2083.

Jalan J, Ravallion M. Does piped water reduce diarrhea for children in rural India? J Econom. 2003;112(1):153-173.

Foster T, Willetts J, Lane M, Thomson P, Katuva J, Hope R. Risk factors associated with rural water supply failure: a 30-year retrospective study of handpumps on the south coast of Kenya. Sci Total Environ. 2018;626:156-164.

World Health Organization. Participatory approaches in health policy development: a practical guide. Geneva: WHO; 2021.