การคลอดก่อนกำหนด: ความชุก ปัจจัยเสี่ยง  และข้อเสนอแนะแนวทางป้องกันในบริบทพื้นที่ห่างไกล จังหวัดแม่ฮ่องสอน

สุพรรษา  ศรีชุ่มจิตร; ศิวาพร  มหาทำนุโชค

ผู้แต่ง

สุพรรษา ศรีชุ่มจิตร คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ วิทยาเขตแม่ฮ่องสอน
ศิวาพร มหาทำนุโชค คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ วิทยาเขตแม่ฮ่องสอน

คำสำคัญ:

คลอดก่อนกำหนด, ปัจจัยเสี่ยง, กลุ่มชาติพันธุ์, แม่ฮ่องสอน

บทคัดย่อ

การคลอดก่อนกำหนด หมายถึงการคลอดก่อนอายุครรภ์ครบ 37 สัปดาห์ เป็นสาเหตุสำคัญของ
การเสียชีวิตในเด็กอายุน้อยกว่า 5 ปี ยังคงปัญหาสำคัญของระบบสาธารณสุขไทยและทั่วโลก การคลอดก่อนกำหนดเป็นหนึ่งในประเด็นการขับเคลื่อนเพื่อพัฒนางานอนามัยแม่และเด็กจังหวัดแม่ฮ่องสอน ซึ่งเป็นพื้นที่ชายแดนห่างไกล ประชากรส่วนใหญ่เป็นกลุ่มชาติพันธุ์ มีข้อจำกัดด้านเศรษฐกิจ สังคม การศึกษา ภาวะโภชนาการ และการเข้าถึงบริการด้านสาธารณสุข ซึ่งอาจเป็นปัจจัยที่เพิ่มความเสี่ยงต่อการคลอดก่อนกำหนดได้ ทั้งนี้การศึกษาเกี่ยวกับ
การคลอดก่อนกำหนดในจังหวัดแม่ฮ่องสอนหรือพื้นที่บริบทใกล้เคียงมีอย่างจำกัด บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อทบทวนนิยาม ความชุก ปัจจัยเสี่ยงที่สัมพันธ์กับการคลอดก่อนกำหนด และแนวทางปฏิบัติเพื่อป้องกันการคลอดก่อนกำหนด โดยใช้วิธีทบทวนวรรณกรรมที่เกี่ยวข้องทั้งในไทยและต่างประเทศ เพื่อให้ข้อเสนอด้านการป้องกันและแก้ไขปัญหาการคลอดก่อนกำหนดในพื้นที่เฉพาะเช่นจังหวัดแม่ฮ่องสอน

ผลการทบทวนพบว่าการคลอดก่อนกำหนดเกิดจากหลายปัจจัยที่กระตุ้นให้มดลูกเกิดการหดรัดตัว
ปัจจัยเสี่ยงที่สัมพันธ์กับการคลอดก่อนกำหนด ได้แก่ ปัจจัยด้านมารดา เช่น อายุน้อย ภาวะโภชนาการต่ำ พฤติกรรมเสี่ยง ประวัติเสี่ยงทางสูติกรรม ปัจจัยทางเศรษฐานะครอบครัวและการศึกษา ปัจจัยทางวัฒนธรรม
ปัจจัยด้านถิ่นที่อยู่ห่างไกลและมลภาวะ รวมถึงปัจจัยด้านคุณภาพบริการสาธารณสุข ปัจจัยเสี่ยงของการคลอดก่อนกำหนดในบริบทพื้นที่จังหวัดแม่ฮ่องสอน ได้แก่ การตั้งครรภ์วัยรุ่น ภาวะโภชนาการต่ำ ประวัติคลอดก่อนกำหนด การสัมผัสมลพิษ PM 2.5 และข้อจำกัดในการเข้าถึงบริการฝากครรภ์ แม้ว่าประเทศไทยมีการดำเนินนโยบาย มาตรการ และแนวปฏิบัติเพื่อป้องกันการคลอดก่อนกำหนดถ่ายทอดสู่การปฏิบัติแล้ว การแก้ไขปัญหาดังกล่าวในจังหวัดแม่ฮ่องสอนยังจำเป็นต้องอาศัยการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงลึก การประเมินประสิทธิภาพของมาตรการที่ใช้ และการพัฒนากลยุทธ์ที่สอดคล้องกับบริบทพื้นที่ โดยขับเคลื่อนผ่านนโยบายระดับจังหวัด การวางแผนเชิงกลยุทธ์
การจัดทำโครงการหรือกิจกรรมที่ช่วยลดหรือป้องกันปัจจัยเสี่ยงต่อการคลอดก่อนกำหนดในบริบทพื้นที่จังหวัดร่วมกับภาคีเครือข่ายและชุมชน ภายใต้มาตรการ 4P ของเขตสุขภาพที่ 1 เพื่อให้ลดอัตราการคลอดก่อนกำหนดในพื้นที่จังหวัดแม่ฮ่องสอนได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เอกสารอ้างอิง

World Health Organization. Preterm birth [Internet]. 2023 [cited 2025 May 10]. Available from: http://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ preterm-birth

Ohuma EO, Moller AB, Bradley E, Chakwera S, Hussain-Alkhateeb L, Lewin A, et al. National, regional, and global estimates of preterm birth in 2020, with trends from 2010: a systematic analysis. Lancet. 2023;402(10409):1261-71. doi: 10.1016/S0140-6736(23)00878-4

กระทรวงสาธารณสุข. ศูนย์ข้อมูลสุขภาพ (HDC): รายงานสุขภาพระดับชาติ [อินเทอร์เน็ต]. 2568 [เข้าถึงเมื่อ 10 พฤษภาคม 2568]. เข้าถึงได้จาก: http://hdc.moph.go.th/msn/public/standardsubcatalog/67f8b1657bc8c796274fb9b6ad5a701d

Pusdekar YV, Patel AB, Kurhe KG, Bhargav SR, Thorsten V, Garces A, et al. Rates and risk factors for preterm birth and low birthweight in the global network sites in six low- and low middle-income countries. Reprod Health. 2020;17:1-9. doi: 10.1186/s12978-020-01029-z

Souza RT, Costa ML, Mayrink J, Feitosa FE, Filho EAR, Leite DF, et al. Clinical and epidemiological factors associated with spontaneous preterm birth: a multicentre cohort of low risk nulliparous women. Sci Rep. 2020;10(1):1-9. doi: 10.1038/s41598-020-57810-4

Pasamba KC, Toral JAB. Preterm birth research in Southeast Asia and its association with socioeconomic determinants and burden of disease: a bibliometric analysis. Acta Med Philipp. 2024;58(11):72-80. doi: 10.47895/amp.vi0.7990

สุพรรษา ศรีชุ่มจิตร. ความชุกและปัจจัยที่ส่งผลต่อการคลอดก่อนกำหนด. พุทธชินราชเวชสาร. 2566;40(1):75-82.

Jiang M, Mishu MM, Lu D, Yin X. A case control study of risk factors and neonatal outcomes of preterm birth. Taiwan J Obstet Gynecol. 2018;57:814-8. doi: 10.1016/j.tjog.2018.10.008

Liabsuetrakul T, Defever K, Lawantrakul J, Saeaib N, Peeyananjarassri K, Cooper M, et al. Evaluation of an epidemiological surveillance system for preterm birth and low birth weight in Southern Thailand. J Health Sci Med Res. 2019;37(1):5-15. doi: 10.31584/jhsmr.201933

Kinpoon K, Chaiyarach S. The incidence and risk factors for preterm delivery in Northeast Thailand. Thai J Obstet Gynaecol. 2021;29(2):100-11. doi: 10.14456/tjog.2021.13.

ชัยกิจ อุดแน่น. ปัจจัยทำนายการคลอดก่อนกำหนดในสตรีตั้งครรภ์ที่โรงพยาบาลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช. ว. ศูนย์การศึกษาแพทยศาสตร์คลินิก โรงพยาบาลพระปกเกล้า. 2565;39(3):294-301.

วริน กิตตินพพดล. ปัจจัยเสี่ยงที่เกี่ยวข้องต่อการคลอดก่อนกำหนดที่เกิดขึ้นเองในสตรีตั้งครรภ์ที่ได้รับการตรวจคัดกรองความยาวปากมดลูกที่โรงพยาบาลสมุทรสาคร. ว. การแพทย์เขต 4-5. 2567;43(3):479-92.

Daskalakis G, Goya M, Pergialiotis V, Cabero L, Kyvernitakis I, Antsaklis A, et al. Prevention of spontaneous preterm birth. Arch Gynecol Obstet. 2019;299(1):1-9. doi: 10.1007/s00404-019-05095-y

ศลาฆนัน หงษ์สวัสดิ์. ปัจจัยที่ส่งผลต่อพฤติกรรมการป้องกันการคลอดก่อนกำหนดของหญิงตั้งครรภ์จังหวัดราชบุรี. ว. สุขภาพและสิ่งแวดล้อมศึกษา. 2566;8(4):822-33.

ไสววรรณ ไผ่ประเสริฐ, สมยศ ศรีจารนัย, นันทิตา วงษ์สุวรรณ์. รูปแบบการพัฒนาทักษะความรอบรู้ด้านสุขภาพเพื่อป้องกันการคลอดก่อนกำหนดให้หญิงตั้งครรภ์ในโรงเรียนพ่อแม่ เขตสุขภาพที่ 4. ว. แพทย์นาวี. 2567;51(2):268-81.

ปริมประภา ก้อนแก้ว, ปภังกรณ์ หอมจันทร์, จริญญา นันทราย, นิตยา ธรรมจำนงค์, กู้เกียรติ ก้อนแก้ว. สถานการณ์และปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการคลอดที่บ้านของหญิงตั้งครรภ์ชาวไทยเชื้อสายปะกาเกอะญอในบริเวณชายแดนไทย-เมียนมาร์และพื้นที่ห่างไกล. ว. สาธารณสุขแห่งชาติ. 2564;51(3):243-52.

อัญชลี บรรลือ. ความชุกและปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับภาวะแทรกซ้อนในหญิงที่มาฝากครรภ์และคลอดที่โรงพยาบาลชายแดนไทย-เมียนมาร์ จังหวัดตาก. ว. สาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร. 2564;3(1):50-61.

Murray SR, Juodakis J, Bacelis J, Sand A, Norman JE, Sengpiel V, et al. Geographical differences in preterm delivery rates in Sweden: A population-based cohort study. Acta Obstet Gynecol Scand. 2019;98(1):106-16. doi: 10.1111/aogs.13455

Thaichana P, Sripan P, Rerkasem A, Tongsong T, Sangsawang S, Kawichai S, et al. Association of maternal PM2.5 exposure with preterm birth and low birth weight: a large-scale cohort study in Northern Thailand (2016–2022). Toxics. 2025;13(4):304. doi: 10.3390/toxics13040304

กรมอนามัย. คู่มือการฝากครรภ์สำหรับบุคลากรสาธารณสุข. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2565.

Royal Thai College of Obstetricians and Gynaecologists. Management of preterm labor and preterm prelabor rupture of membranes [Internet]. 2024 [cited 2025 May 10]. Available from: http://www.rtcog.or.th/files/1721716962_44081a80cc14759e3f7f.pdf

กรมการแพทย์. แนวทางการป้องกันการเจ็บครรภ์คลอดก่อนกำหนดสำหรับประเทศไทย. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2566.

กรมอนามัย. DOH Dashboard [อินเทอร์เน็ต]. [เข้าถึงเมื่อ 24 มีนาคม 2569]. เข้าถึงได้จาก: http://dashboard.anamai.moph.go.th/

กรมควบคุมมลพิษ. Air4Thai [อินเทอร์เน็ต]. [เข้าถึงเมื่อ 24 มีนาคม 2569]. เข้าถึงได้จาก: http://air4thai. pcd.go.th/webV3/#/History