การพัฒนารูปแบบการจัดการด้านงบประมาณ และการเข้าถึงบริการสุขภาพ ของประชากรข้ามชาติในพื้นที่ชายแดน จังหวัดตาก

บทคัดย่อ

พื้นที่ชายแดนจังหวัดตากมีแรงงานข้ามชาติจำนวนมาก ส่งผลกระทบต่อระบบสาธารณสุขจากอุปสรรคด้านภูมิศาสตร์ ภาษา วัฒนธรรม และการเงิน แม้มีระบบประกันสุขภาพ แต่ยังมีช่องว่าง ทำให้โรงพยาบาลแบกรับค่าใช้จ่าย งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา 1) การเข้าถึงบริการสุขภาพของประชากรข้ามชาติ 2) ผลกระทบด้านงบประมาณในการให้บริการสุขภาพของประชากรข้ามชาติ 3) การพัฒนารูปแบบการเข้าถึงบริการสุขภาพ และรูปแบบการจัดการด้านงบประมาณในการให้บริการของประชากรข้ามชาติในพื้นที่อำเภอชายแดนจังหวัดตาก ใช้กระบวนการวิจัยแบบผสมคู่ขนาน (Parallel mixed methods design) เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ การสัมภาษณ์เชิงลึก การสนทนากลุ่ม การประชุมเชิงปฏิบัติการ แบ่งเป็น 3 ขั้นตอน ได้แก่ ขั้นวางแผน ขั้นดำเนินการ ขั้นทดลองใช้และประเมินผล

ผลการศึกษา 1) ขั้นวางแผน (ศึกษาการเข้าถึงบริการสุขภาพและผลกระทบด้านงบประมาณ) พบว่า จังหวัดตากมีประชากรข้ามชาติที่อยู่อาศัยอยู่ในพื้นที่ ประมาณ 4 แสนคน ร้อยละ 60 ของประชากรข้ามชาติยังไม่มีหลักประกันสุขภาพซึ่งเป็นข้อจำกัดการเข้าถึงบริการสุขภาพ และยังส่งผลกระทบด้านงบประมาณในการให้บริการสุขภาพของโรงพยาบาลในพื้นที่ 5 อำเภอชายแดนจังหวัดตาก ซึ่งเรียกเก็บค่าบริการไม่ได้มีมูลค่าสูงถึง 150 ล้านบาทต่อปี การเข้าถึงบริการสุขภาพ พบว่า สัดส่วนผู้ป่วยนอก (Out-patient) ใช้บริการที่โรงพยาบาลรัฐ ร้อยละ 24.7 สัดส่วนผู้ป่วยใน (In-patient) ร้อยละ 34.7 ส่งผลกระทบต่อบริการสาธารณสุขชายแดน ทั้งจำนวนหน่วยบริการและบุคลากรไม่เพียงพอต่อจำนวนประชากรข้ามชาติที่เพิ่มมากขึ้น 2) ขั้นดำเนินการ รูปแบบการเข้าถึงบริการสุขภาพของประชากรข้ามชาติ และรูปแบบการจัดการด้านงบประมาณที่พัฒนาขึ้นจากการวิจัยครั้งนี้ ประกอบด้วย 2.1) จัดตั้งจุดบริการสุขภาพเพิ่มขึ้นสำหรับประชากรข้ามชาติ ได้แก่ ศูนย์สุขภาพชายแดน (Border Health Center: BHC) กระจายให้ครอบคลุมประชากรข้ามชาติที่อาศัยในพื้นที่อำเภอชายแดนจังหวัดตาก 2.2) ส่งเสริมการซื้อบัตรประกันสุขภาพในราคาที่เหมาะสมและเข้าถึงได้ 3) ขั้นทดลองใช้และประเมินผล ผลลัพธ์จากการทดลองใช้รูปแบบบริการสุขภาพของศูนย์สุขภาพชายแดนในอำเภอชายแดนจังหวัดตาก โดยประเมินจากปริมาณและการเข้าถึงบริการ พบว่า ประชากรข้ามชาติมาใช้บริการเพิ่มขึ้นจากเดือนมิถุนายน-พฤศจิกายน 2568 ถึงร้อยละ 26.1 สำหรับผลการประเมินรูปแบบการจัดการด้านงบประมาณ พบว่าประชากรข้ามชาติที่ซื้อหลักประกันสุขภาพของกระทรวงสาธารณสุข และกองทุน M-fund เพิ่มมากขึ้น เป็น 4.0 และ 4.4 เท่า ตามลำดับ ซึ่งมีส่วนสำคัญในการลดการขาดทุนจากที่เรียกเก็บไม่ได้ในปี 2565-2567 ลดลง ร้อยละ 19.5