โรคพิษสุนัขบ้า: การทบทวนองค์ความรู้ด้านไวรัสวิทยา กลยุทธ์การป้องกัน และกรณีศึกษาในประเทศไทย
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
โรคพิษสุนัขบ้าเป็นโรคติดต่อจากสัตว์สู่คนที่มีอัตราการเสียชีวิตเกือบ 100% เมื่อแสดงอาการ แม้สามารถป้องกันได้ แต่ยังเป็นปัญหาสาธารณสุขในหลายประเทศ โดยเฉพาะในประเทศรายได้น้อยและปานกลาง รวมถึงประเทศไทย ซึ่งสุนัขเลี้ยงเป็นพาหะหลัก คิดเป็นกว่า 99% ของผู้ป่วยในคน ปัญหาหลักคือการฉีดวัคซีนในสุนัขที่ยังไม่ครอบคลุม การเข้าถึงการป้องกันหลังสัมผัสโรค (PEP) ที่จำกัด และความรู้ของประชาชนที่ยังไม่เพียงพอ การศึกษานี้ทบทวนองค์ความรู้ด้านไวรัสวิทยา ระบาดวิทยา และกลยุทธ์การป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า โดยเน้นบริบทของประเทศไทย และการประยุกต์ใช้แนวคิด "สุขภาพหนึ่งเดียว (One Health)" ซึ่งบูรณาการสุขภาพของคน สัตว์ และสิ่งแวดล้อมเข้าด้วยกัน ข้อมูลอ้างอิงจากฐานข้อมูลวิชาการและรายงานจาก WHO และ CDC ระหว่างตุลาคม 2565 ถึงตุลาคม 2566 มีรายงานโรคในสัตว์ 337 ราย และผู้เสียชีวิตในคน 4 ราย แม้บางพื้นที่มีการฉีดวัคซีนสุนัขครอบคลุมกว่า 80% แต่การดำเนินงานทั่วประเทศยังไม่สม่ำเสมอ แนวทาง One Health มีศักยภาพในการแก้ปัญหาอย่างเป็นระบบ การควบคุมโรคพิษสุนัขบ้าในไทยจึงต้องอาศัยการฉีดวัคซีนในวงกว้าง การให้ความรู้ การเข้าถึง PEP และความร่วมมือระหว่างภาคส่วน เพื่อบรรลุเป้าหมายการขจัดการเสียชีวิตจากโรคพิษสุนัขบ้าในคนภายในปี 2573 อย่างยั่งยืน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความที่พิมพ์ในวารสารสถาบันป้องกันควบคุมโรคเขตเมือง ถือว่าเป็นผลงานวิชาการ งานวิจัยและวิเคราะห์ ตลอดจนเป็นความเห็นส่วนตัวของผู้เขียนเอง ไม่ใช่ความเห็นของสถาบันป้องกันควบคุมโรคเขตเมือง หรือคณะบรรณาธิการแต่ประการใด ผู้เขียนจำต้องรับผิดชอบต่อบทความของตน
เอกสารอ้างอิง
Tarantola A. Four Thousand Years of Concepts Relating to Rabies in Animals and Humans, Its Prevention and Its Cure. Trop Med Infect Dis. 2017 Mar 24;2(2):1-21.
World Health Organization [Internet]. Geneva: 2. World Health Organization; c2024. Rabies; 2024 [cited 2024 Dec 15]; [about 1 screen]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/rabies
CDC [Internet]. Atlanta: Centers for Disease Control and Prevention; c2024. Global Rabies: What You Should Know; 2024 [cited 2024 Dec 15]; [about 1 screen]. Available from: https://www.cdc.gov/rabies/around-world/index.html
ระบบสารสนเทศเพื่อการเฝ้าระวังโรคพิษสุนัขบ้า Thai Rabies Net [อินเทอร์เน็ต]. กรุงเทพฯ: กรมปศุสัตว์; c2024. สถานการณ์โรคพิษสุนัขบ้า; 2567 [เข้าถึงเมื่อ 15 ธันวาคม 2567]; [ประมาณ 3 น.]. เข้าถึงได้จาก: http://www.thairabies.net/trn/
Global Alliance for Rabies Control [Internet]. United Kingdom: Global Alliance for Rabies Control; c2024. What is rabies?; 2024 [cited 2024 Dec 15]; [about 1 screen]. Available from: https://rabiesalliance.org/about/about-rabies/what-rabies
Chupin SA, Sprygin AV, Zinyakov NG, Guseva NA, Shcherbinin SV, Korennoy FI, et al. Phylogenetic Characterization of Rabies Virus Field Isolates Collected from Animals in European Russian Regions in 2009-2022. Microorganisms. 2023 Oct 10;11(10):1-9.
Davis BM, Rall GF, Schnell MJ. Everything You Always Wanted to Know About Rabies Virus (But Were Afraid to Ask). Annu Rev Virol. 2015 Nov;2(1):451-71.
Cai X, Zhou K, Alvarez-Cabrera AL, Si Z, Wang H, He Y, et al. Structural Heterogeneity of the Rabies Virus Virion. Viruses. 2024;16(9):1-15.
Faber M, Pulmanausahakul R, Hodawadekar SS, Spitsin S, McGettigan JP, Schnell MJ, et al. Overexpression of the rabies virus glycoprotein results in enhancement of apoptosis and antiviral immune response. J Virol. 2002 Apr;76(7):3374-81.
CUSABIO [Internet]. Houston: CUBIO Innovation Center; c2024. Rabies Virus; 2024 [cited 2024 Dec 15]; [about 8 screens]. Available from: https://www.cusabio.com/infectious-diseases/rabies-virus.html
Long SS, Pickering LK, Prober CG, editors. Principles and Practice of Pediatric Infectious Diseases. 4th ed. Amsterdam: Saunders; 2012.
Susetya H, Sugiyama M, Inagaki A, Ito N, Oraveerakul K, Traiwanatham N, Minamoto N. Genetic characterization of rabies field isolates from Thailand. Microbiol Immunol. 2003;47(9):653-9.
MedParkHospital [Internet]. Bangkok: MedPark Hospital; c2024. Rabies; 2023 [cited 2024 Dec 15]; [about 1 screen]. Available from: https://www.medparkhospital.com/en-US/disease-and-treatment/rabies
Wu X. Research on the rabies and rabies vaccines. Theoretical and Natural Science. 2023;24(1):146–150.
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการสัตว์แพทย์ภาคเหนือตอนล่าง [อินเทอร์เน็ต]. พิษณุโลก: ศูนย์วิจัยและพัฒนาการสัตว์แพทย์ภาคเหนือตอนล่าง; c2024. Rabies; 2567 [เข้าถึงเมื่อ 15 ธันวาคม 2567]; [ประมาณ 1 น.]. เข้าถึงได้จาก: https://vrd-sn.dld.go.th/webnew/index.php/th/
World Health Organization [Internet]. Geneva: World Health Organization; c2024. Human rabies prevention and management; 2019 [cited 2024 Dec 15]; [about 1 screen]. Available from: https://www.who.int/activities/human-rabies-prevention-and-management
นพราชย์ อินทองคำ, อิงอร ปรีชาญวินิจ. การควบคุมสุนัขและโรคพิษสุนัขบ้าในพื้นที่เทศบาลนครศรีธรรมราช. วารสารควบคุมโรค.2552;35(1):58-65.
ศรินทร สนธิศิริกฤตย์, จินตนา ลิ่วลักษณ์, นิติพันธ์ ทันตวิวัฒนานนท์, ธวัช บุญนวม, ปัญญา แดงสีพลอย,โสภณ เอี่ยมศิริถาวร. รูปแบบการสร้างความร่วมมือด้านการสร้างพื้นที่ปลอดโรคพิษสุนัขบ้าภายใต้แนวคิด “สุขภาพหนึ่งเดียว” ในพื้นที่เขตลาดกระบัง กรุงเทพมหานคร ปี 2558. วารสารควบคุมโรค. 2559;42(1):25-35.
Duangchit B. Development of a rabies-free area model in Bangkok, Thailand. Wisdom Journal of Humanities and Social Science. 2024;1(3):40-49.
พุธิตา ภู่มี, เสน่ห์ แสงเงิน. ปัจจัยที่มีผลต่อพฤติกรรมการป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าของเจ้าของสัตว์เลี้ยง ตำบลพุทธบาท อำเภอชนแดน จังหวัดเพชรบูรณ์. วารสารควบคุมโรค. 2565;48(2):278–92.
หทัยทิพย์ จุทอง, วาสนา ยกสกูล. ผลการสำรวจความตระหนักรู้ของประชาชนเรื่องโรคพิษสุนัขบ้าในพื้นที่เสี่ยง จังหวัดตรัง พัทลุง สงขลา. วารสารสาธารณสุขและวิทยาศาสตร์สุขภาพ. 2563;3(1):81–7.
บังอร เหล่าเสถียรกิจ, พุทธิไกร ประมวล. ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าหลังสัมผัสไม่ครบชุดของผู้สัมผัสโรคพิษสุนัขบ้าในจังหวัดศรีสะเกษ. วารสารสุขภาพและสิ่งแวดล้อมศึกษา. 2566;8(1):487–96.
สาโรจน์ ธีระกุล. ความรอบรู้ด้านสุขภาพกับการป้องกันควบคุมโรคพิษสุนัขบ้าของประชาชน จังหวัดนครศรีธรรมราช. มหาราชนครศรีธรรมราชเวชสาร. 2567;7(2):83–101.
อุบลพรรณ วีระโจง, คำทาวุธ ดีปรีชา, บุญเตีม แสงดิษฐ์, อนุชา ศิริมาลัยสุวรรณ. การศึกษาความรู้ ทัศนคติ และการปฏิบัติในการป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าของผู้บังคับสุนัขทหาร ในกองพันสุนัขทหารแห่งหนึ่ง. วารสารศูนย์การศึกษาแพทยศาสตร์คลินิก โรงพยาบาลปกเกล้า. 2565;39(2):170–77.
วรรณศิริ ศรีสุข, ราตรี อร่ามศิลป์, สายใจ จารุจิตร, พรฤดี นิธิรัตน์, ประภา วัฒนชีพ. การพัฒนาแกนนำชุมชนในการเฝ้าระวัง และควบคุมโรคพิษสุนัขบ้า (Rabies) ตามแนวคิดระบบสุขภาพหนึ่งเดียว. วารสารควบคุมโรค. 2564;47(4):995-1004.
สุขุมาล กาฬเนตร, อารยา ประเสริฐชัย, วรางคณา จันทร์คง. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการมารับบริการวัคซีนพิษสุนัขบ้าหลังสัมผัสโรค อำเภอกันทรารมย์ จังหวัดศรีสะเกษ. วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. 2562;21(2):34-47.
อภิรมย์ พวงหัตถ์, รัชนี ธีระวิทยเลิศ, นลินภัสร์ ธนาเจริญรัศมี. ความรู้ เจตคติและการปฏิบัติของประชาชนไทยในการป้องกันและควบคุมโรคพิษสุนัขบ้า. วารสารควบคุมโรค. 2553;36(1):50–59.
สุรชัย กิจติกาล, ธวัชชัย เหลืองศิริ. ความชุกและปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการรับวัคซีนไม่ครบตามเกณฑ์ในกลุ่มผู้สัมผัสโรคพิษสุนัขบ้า จังหวัดหนองคาย. วารสารวิชาการสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 8 จังหวัดอุดรธานี. 2568;3(1):38-56.
