การเปรียบเทียบการจัดบริการสุขภาพดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง ระหว่างโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลที่เข้าร่วมและไม่เข้าร่วมกองทุนดูแลระยะยาว สำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงในจังหวัดลำปาง
คำสำคัญ:
ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง , กองทุนดูแลระยะยาวสำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง , ต้นทุน, ประสิทธิผลบทคัดย่อ
การวิจัยแบบผสมวิธีโดยเลือกใช้แบบคู่ขนานเข้าหากัน มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษารูปแบบการจัดบริการ และ 2) เปรียบเทียบต้นทุนและประสิทธิผลการจัดบริการสุขภาพดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงระหว่างโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ที่เข้าร่วมและไม่เข้าร่วมกองทุนดูแลระยะยาวสำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง (Long Term Care: LTC) ในระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ จังหวัดลำปาง ประกอบด้วย 2 ขั้นตอน ขั้นตอนที่ 1 วิจัยเชิงคุณภาพศึกษารูปแบบการจัดบริการ เลือกตัวอย่างแบบเจาะจง จำนวน 12 คน โดยการสัมภาษณ์เชิงลึก วิเคราะห์ข้อมูลเชิงเนื้อหา ขั้นตอนที่ 2 วิจัยเชิงปริมาณเปรียบเทียบต้นทุนและประสิทธิผลการจัดบริการปีงบประมาณ 2567 โดยใช้แบบบันทึกข้อมูลต้นทุน ประกอบด้วย ค่าวัสดุและค่าเยี่ยมบ้าน และแบบบันทึกข้อมูลคะแนนความสามารถในการปฏิบัติกิจวัตรประจำวัน (ADL) กลุ่มตัวอย่าง 292 คน วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ จำนวน ร้อยละ ค่าเฉลี่ย ค่ามัธยฐาน สถิติ Sign Test และ สถิติ Mann-Whitney U-Test ผลการวิจัยพบว่า
1. รูปแบบการจัดบริการ ทั้ง 2 กลุ่ม เน้นการดูแลสุขภาพที่บ้านเป็นหลักและมีการประเมิน ADL ตลอดจนมีระบบการดูแลต่อเนื่องผ่านโปรแกรม COC ในกลุ่ม รพ.สต. ที่เข้าร่วมกองทุน LTC มีกลไกการบริหารจัดการและงบประมาณเหมาจ่ายที่ชัดเจน 10,442 บาทต่อคน/ต่อปี มีผู้ดูแลที่ได้รับค่าตอบแทนและเยี่ยมบ้านสม่ำเสมอตามแผนการดูแลรายบุคคล ในขณะที่กลุ่ม รพ.สต. ที่ไม่เข้าร่วมกองทุน LTC มีนโยบายสนับสนุนที่ไม่ชัดเจน ไม่มีการจัดทำแผนการดูแลรายบุคคลและใช้งบประมาณภายในร่วมกับการระดมทรัพยากรจากภาคประชาสังคม
2. ต้นทุนการจัดบริการ พบว่า มีค่ามัธยฐานของต้นทุนรวมทั้งหมดระหว่าง รพ.สต. ที่เข้าร่วมและไม่เข้าร่วมกองทุน LTC แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .001 (p-value < .001) และประสิทธิผลการจัดบริการ พบว่า ค่ามัธยฐาน คะแนน ADL ทั้งภายในกลุ่มและระหว่างกลุ่ม ทั้งก่อนและหลังได้รับบริการ พบว่าไม่แตกต่างกัน
การบริหารจัดการภายใต้กองทุน LTC สามารถคงระดับคะแนน ADL ได้เท่าเทียมกับการดูแลแบบปกติแต่ใช้ต้นทุนรวมทั้งหมดต่ำกว่า ถือว่าระบบมีประสิทธิภาพทางต้นทุนที่คุ้มค่ามากกว่า จึงควรสนับสนุนให้ อปท. ที่ยังไม่เข้าร่วมกองทุน LTC เข้ามาบริหารจัดการภายใต้กองทุนนี้เพื่อความยั่งยืนทางการเงินของระบบสาธารณสุข
เอกสารอ้างอิง
กรมการปกครอง. (2568). สถิติจำนวนประชากร ปี พ.ศ. 2568. กระทรวงมหาดไทย. สืบค้นเมื่อ 5 มิถุนายน 2568 จาก https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage
กรมบัญชีกลาง. (2557). แนวทางการคำนวณต้นทุนผลผลิตของงานบริการสาธารณะ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2557. สำนักมาตรฐานด้านการบัญชีภาครัฐ.
กรมอนามัย. (2563). แนวทางการดำเนินงานการดูแลสุขภาพผู้สูงอายุระยะยาว (Long Term Care) ในระบบ หลักประกันสุขภาพแห่งชาติ. โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย.
กระทรวงสาธารณสุข. (2565). แนวทางการดูแลผู้สูงอายุระยะยาวในระบบบริการสาธารณสุขปฐมภูมิ. สำนักนโยบาย และยุทธศาสตร์.
กระทรวงสาธารณสุข. (2568). ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง อัตราค่าบริการสาธารณสุขของหน่วยบริการใน สังกัดกระทรวงสาธารณสุข พ.ศ. 2568. ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 142 ตอนพิเศษ 58 ง.
คณะกรรมการระบบสุขภาพปฐมภูมิ. (2562). พระราชบัญญัติระบบสุขภาพปฐมภูมิ พ.ศ. 2562. ราชกิจจานุเบกษา.
โครงการประเมินเทคโนโลยีและนโยบายด้านสุขภาพ. (2567). แนวทางการประเมินเทคโนโลยีด้านสุขภาพสำหรับประเทศไทย (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข.
ณปภัช รัตนวิชัย และสุวิณี วิวัฒน์วานิช. (2561). การศึกษาต้นทุนต่อหน่วยและต้นทุนกิจกรรมการพยาบาลผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงในระบบการดูแลระยะยาว โรงพยาบาลด่านขุนทด. วารสารพยาบาลทหารบก, 19(พิเศษ), 259-268. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JRTAN/article/view/164720
ประกาศคณะกรรมการหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ. (2567). เรื่อง การดำเนินงานและการบริหารจัดการกองทุนหลักประกันสุขภาพแห่งชาติและค่าใช้จ่ายเพื่อบริการสาธารณสุข ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2567. ส่วนที่ 2 ค่าบริการสาธารณสุขสำหรับผู้ที่มีภาวะพึ่งพิงในชุมชน หน้า 34. สืบค้นเมื่อ 5 มิถุนายน 2568 จาก https://eh.anamai.moph.go.th/th/ltc/download?id=121916&mid=33527&mkey=m_document&lang= th&did=18939
ยศ วัชระคุปต์, วรรณภา คุณากรวงศ์, พสิษฐ์ พัจนา, และสาวิณี สุริยันรัตกร. (2561). ประสิทธิผลของบริการการดูแลระยะยาวสำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง: กรณีศึกษาจังหวัดอุดรธานี. วารสารวิจัยระบบสาธารณสุข, 12(4), 608-624. https://kb.hsri.or.th/dspace/handle/11228/5000
ศรีเรือน ดีพูน. (2562). ต้นทุนบริการดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงที่บ้าน จังหวีดศรีสะเกษ. วารสารการแพทย์โรงพยาบาลศรีสะเกษ สุรินทร์ บุรีรัมย์, 34(2), 275-289. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/MJSSBH/article/view/210094
ศิราณี ศรีหาภาค, โกมาตร จึงเสถียรทรัพย์, วัชรี อมรโรจน์วรวุฒิ, ปิยธิดา คูหิรัญญรัตน์, ธารา รัตนอำนวยศิริ, และนวลละออง ทองโคตร. (2561). ข้อเสนอเชิงนโยบายสาธารณะ กองทุนระบบการดูแลระยะยาวด้านสาธารณสุขสำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง (Long Term Care: LTC). สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.).
สถาบันเวชศาสตร์สมเด็จพระสังฆราชญาณสังวรเพื่อผู้สูงอายุ. (2564). คู่มือการประเมินคัดกรองความถดถอย 9 ด้านในผู้สูงอายุ. กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. สืบค้นเมื่อ 5 มิถุนายน 2568 จาก https://agingthai.dms.go.th/agingthai/wp-content/uploads/2021/10/book_1.pdf
สุนิษา มะลิวัลย์. (2567). ภาวะพึ่งพิงของผู้สูงอายุไทยในอนาคตอีก 20 ปี. สืบค้นเมื่อ 5 มิถุนายน 2568 จาก https://hfd.anamai.moph.go.th/th/news-anamai-3/229198
สัมฤทธิ์ ศรีธำรงสวัสดิ์, ไพบูลย์ สุริยะวงศ์ไพศาล, วิชช์ เกษมทรัพย์, วิชัย เอกพลากร, และบวรศม ลีระพันธ์. (2561). โครงการวิจัยเพื่อพัฒนาระบบการดูแลระยะยาว (Long-term care) สำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงภายใต้ระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ. พิมพ์ครั้งที่ 1. สืบค้นเมื่อวันที่ 5 มิถุนายน 2568 จาก https://kb.hsri.or.th/dspace/handle/11228/4850?locale-attribute=th
สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข. (2556). คู่มือการศึกษาต้นทุนต่อหน่วยบริการ (Unit Cost). กลุ่มประกันสุขภาพ.
สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2562). การคาดประมาณประชากรของประเทศไทย พ.ศ. 2553–2583 (ฉบับปรับปรุง). สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ.
สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2567). บทสรุปสำหรับผู้บริหาร การสำรวจประชากรสูงอายุในประเทศไทย พ.ศ. 2567. สืบค้นเมื่อวันที่ 5 มิถุนายน 2568 จาก https://www.nso.go.th/nsoweb/storage/survey_detail/2025/20241003145311_94190.pdf
สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดลำปาง. (2567). การตรวจราชการและนิเทศงานกรณีปกติ รอบที่ 2กระทรวงสาธารณสุข เขตสุขภาพที่ 1 จังหวัดลำปาง. สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดลำปาง.
สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดลำปาง. (2568). ผลการสืบราคาวัสดุการแพทย์ร่วมจังหวัดลำปาง ประจำปีงบประมาณ 2568. สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดลำปาง.
สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ. (2559). คู่มือระบบการดูแลระยะยาวด้านสาธารณสุขสำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงในพื้นที่ (Long Term Care) ในระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ ปีงบประมาณ 2559. กรุงเทพมหานคร: สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ.
สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ. (2567). คู่มือการบริหารจัดการกองทุนหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ ปีงบประมาณ 2567. สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ.
สำนักอนามัยผู้สูงอายุ กรมอนามัย. (2565). ผลการวิเคราะห์สถานการณ์ของตัวชี้วัดและความรู้ที่นำมาใช้ประกอบการวิเคราะห์ตัวชี้วัดที่ 3.15 ร้อยละของผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงได้รับการดูแลตาม Care Plan. สืบค้นเมื่อ 5 มิถุนายน 2568 จาก https://eh.anamai.moph.go.th/th/3-15-66/download?id=100722&mid=37729&mkey=m_document&lang =th&did=30783
อนันต์ คำอ่อน. (2565). การพัฒนาระบบการดูแลระยะยาวสำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงภายใต้หลักประกันสุขภาพแห่งชาติ พื้นที่นำร่องอำเภอชุมแพ จังหวัดขอนแก่น. โรงพยาบาลชุมแพ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น.
อังคณา จำปาวัน, กรกช วิจิตรจรัสแสง, และปาจรีย์ แขไข. (2568). การตรวจราชการและนิเทศงานกรณีปกติรอบที่ 2 ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2568. ประเด็นที่ 5 สถานชีวาภิบาล.
Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2018). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches (5th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
Crocker, T., Young, J., Forster, A., Brown, L., Goodwin, M., & Wright, J. (2013). The effectiveness of physical rehabilitation for older people living in long-term care: A systematic review and meta-analysis of observational studies. Age and Ageing, 42(Suppl. 1), i30–i31. https://doi.org/10.1093/ageing/aft083
Denzin, N. K. (2017). The Research Act: A Theoretical Introduction to Sociological Methods (5th ed.). New York, NY: Routledge.
Drummond, M. F., Sculpher, M. J., Claxton, K., Stoddart, G. L., & Torrance, G. W. (2015). Methods for the Economic Evaluation of Health Care Programmes (4th ed.). Oxford, England: Oxford University Press.
Rovinelli, R. J., & Hambleton, R. K. (1977). On the use of content specialists in the assessment of criterion-referenced test item validity. Journal of Educational Research, 2(2), 49–60.
World Health Organization. (2020). Decade of Healthy Ageing: Baseline Report. Retrieved June 5, 2025 from https://www.who.int/publications/i/item/9789240017900
World Health Organization. (2022). Ageing and health. Retrieved June 5, 2025 from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 วารสารเครือข่ายวิทยาลัยพยาบาลและการสาธารณสุขภาคใต้
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
1. บทความหรือข้อคิดเห็นใด ๆ ที่ปรากฏในวารสารเครือข่าย วิทยาลัยพยาบาลและการสาธารณสุขภาคใต้ ที่เป็นวรรณกรรมของผู้เขียน บรรณาธิการหรือเครือข่ายวิทยาลัยพยาบาลและวิทยาลัยการสาธารณสุขภาคใต้ ไม่จำเป็นต้องเห็นด้วย
2. บทความที่ได้รับการตีพิมพ์ถือเป็นลิขสิทธิ์ของ วารสารเครือข่ายวิทยาลัยพยาบาลและการสาธารณสุขภาคใต้
