การพัฒนาและตรวจสอบความถูกต้องของวิธีวิเคราะห์ปริมาณ rosmarinic acid ในใบหญ้าหนวดแมว และผลิตภัณฑ์โดยวิธี Ultra-High Performance Liquid Chromatography
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทนำและวัตถุประสงค์: ปัจจุบันหญ้าหนวดแมวได้รับการบรรจุอยู่ในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร ชนิดยาชง และยังมีจำหน่ายในทัองตลาดเป็นชนิดยาแคปซูลด้วย แต่ในตำรามาตรฐานยาสมุนไพรไทย (Thai Herbal Pharmacopoeia: THP) ฉบับปัจจุบัน พบว่ายังไม่มีข้อกำหนดมาตรฐานในหัวข้อการหาปริมาณสารสำคัญไว้สำหรับวัตถุดิบ และผลิตภัณฑ์ดังกล่าว การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาและตรวจสอบความถูกต้องของวิธีวิเคราะห์ปริมาณ rosmarinic acid ในวัตถุดิบใบหญ้าหนวดแมว ยาแคปซูล และยาชง โดยใช้วิธี Ultra-High Performance Liquid Chromatography (UHPLC)
วิธีการศึกษา: การศึกษาวิจัยนี้แบ่งเป็น 3 ส่วน 1) พัฒนาวิธีการสกัดสาร rosmarinic acid จากวัตถุดิบใบหญ้าหนวดแมวด้วยตัวทำละลาย 50% v/v ethanol โดยวิธี reflux 2) ตรวจสอบความถูกต้องของวิธีวิเคราะห์ตามหลักเกณฑ์ ICH guideline ด้วยเทคนิคโครมาโทกราฟีชนิดของเหลวประสิทธิภาพสูงด้วยเครื่อง UHPLC 3) วิเคราะห์หาปริมาณ rosmarinic acid ในวัตถุดิบใบหญ้าหนวดแมว และผลิตภัณฑ์
ผลการศึกษา ผลการทดสอบพบว่าวิธีการสกัดสาร rosmarinic acid จากหญ้าหนวดแมวด้วยตัวทำละลาย 50% v/v ethanol โดย reflux เป็น เวลา 30 นาที ซึ่งเป็นการสภาวะการสกัดที่เหมาะสม และสภาวะของระบบโครมาโทกราฟีที่เหมาะสมที่ใช้ในการแยกสาร rosmarinic acid คือใช้คอลัมน์ชนิด C18 ขนาด 4.6 x150 มิลลิเมตร ขนาดอนุภาค 5 ไมโครเมตร เป็นวัฏภาคคงที่และใช้ acetonitrile และ 0.1% formic acid ใน water (30:70) แบบ isocratic อัตราการไหล 0.5 ml/min เป็นวัฏภาคเคลื่อนที่ ตรวจวัดที่ความยาวคลื่น 330 nm จะปรากฏตำแหน่ง peak ของสาร rosmarinic acid ที่ retention time ในช่วง 9.6-9.7 นาที โดยวิธีดังกล่าวมีความจำเพาะเจาะจง และมีช่วงการวิเคราะห์ที่มีความสัมพันธ์เป็นเส้นตรงในช่วงความเข้มข้น 10-140 ไมโครกรัมต่อมิลลิลิตร โดยมีค่าสัมประสิทธิ์สหสัมพันธ์ (r) ≥ 0.9999 ความเที่ยงของวิธีวิเคราะห์ให้ ค่าความแม่นให้ค่าร้อยละการคืนกลับอยู่ในช่วง 96-101 ค่า %RSD อยู่ในช่วง 0.6-1.5 และมีความทนต่อสภาวะที่เปลี่ยนแปลงไปได้แก่สัดส่วนสารละลายตัวพา อัตราการไหลของตัวพา และอุณหภูมิคอลัมน์ การวิเคราะห์หาปริมาณ rosmarinic acid ในวัตถุดิบใบหญ้าหนวดแมว จำนวน 14 ตัวอย่าง มีค่า 0.35-2.30 และ ค่าเฉลี่ย 0.60+0.16 ร้อยละโดยน้ำหนัก และในผลิตภัณฑ์ชนิดยาแคปซูล และยาชง มีค่า 0.37-0.44 และ 0.22-0.61 ร้อยละโดยน้ำหนักตามลำดับ
อภิปรายผล: วิธีวิเคราะห์ที่พัฒนาขึ้นนี้ มีข้อได้เปรียบเหนือกว่าวิธีการวิเคราะห์ที่มีรายงานไว้ก่อนหน้านี้ ในแง่ของความเรียบง่ายและเวลาที่รวดเร็วในวิธีเตรียมตัวอย่างและ การเตรียมวัฏภาคเคลื่อนที่ วิธีดังกล่าวนอกจากใช้วิเคราะห์ rosmarinic acid ในวัตถุดิบใบหญ้าหนวดแมวแล้ว ยังรวมถึงผลิตภัณฑ์ชนิดแคปซูล และยาชงที่มีจำหน่ายตามท้องตลาดอีกด้วย
ข้อสรุป: วิธีที่ได้นี้จะเป็นประโยชน์ต่อการจัดทำข้อกำหนดมาตรฐานในหัวข้อการหาปริมาณสำคัญ และกำหนดค่ามาตรฐาน rosmarinic acid ในมอโนกราฟหญ้าหนวดแมว และผลิตภัณฑ์สำหรับบรรจุในตำรามาตรฐานยาสมุนไพรไทยต่อไป
คำสำคัญ: rosmarinic acid, หญ้าหนวดแมว, โครมาโทกราฟีชนิดของเหลวประสิทธิภาพสูง
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
Thai Pharmacopoeia Committee. Thai herbal pharmacopoeia. Nonthaburi: Department of Medical Sciences, Ministry of Public Health; 2021. p.785. Available from: https://bdn.dmsc.moph.go.th/th/detailAll/1080/ebook/136
National Drug System Development Committee. National List of Essential Medicines B.E. 2566 (2023). Royal Thai Government Gazette. 2023 Jun 2;140 (Special Pt 130 Ng):16. Available from: https://herbal.fda.moph.go.th/media.php?id=511902077832798208&name=001–66.pdf (in Thai).
Doan DD, Nguyen NH, Doan HK, Nguyen TL, Phan TS, Nguyen VD, Magnus G, Rolf J, Gerd L, Nils ES. Studies on the individual and combined diuretic effects of four Vietnamese traditional herbal remedies (Zea mays, Imperata cylindrica, Plantago major and Orthosiphon stamineus). J Ethnopharmacol. 1992;36(3):225–31. doi:10.1016/0378–8741(92)90048–V. PMID: 1434681. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1434681/
Tabana YM, Al–Suede FS, Ahamed MB, Dahham SS, Saad SD, Loiy EAH, Saba K, Mohamad T, Doblin S, Aman S, Amin MSAM. Cat's whiskers (Orthosiphon stamineus) tea modulates arthritis pathogenesis via the angiogenesis and inflammatory cascade. BMC Complement Altern Med. 2016;16(1):480. doi:10.1186/s12906–016–1467–4. PMID: 27881135. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27881135/
Arafat OM, Tham SY, Sadikun A, Zhari I, Haughton PJ, Asmawi MZ. Studies on diuretic and hypouricemic effects of Orthosiphon stamineus methanol extracts in rats. J Ethnopharmacol. 2008;118(3):354–60. doi:10.1016/j.jep.2008.04.015. PMID: 18602231. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18602231/
Yam MF, Ang LF, Basir R, Salman IM, Ameer OZ, Asmawi MZ. Evaluation of the anti–pyretic potential of Orthosiphon stamineus Benth standardized extract. Inflammopharmacology. 2009;17(1):50–54. doi:10.1007/s10787–008–8038–3. PMID: 19127348. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19127348/
Wang Q, Wang J, Li N, Liu J, Zhang J, Zhang P, Chen H. A systematic review of Orthosiphon stamineus Benth. in the treatment of diabetes and its complications. Molecules. 2022;27(2):444. doi:10.3390/molecules27020444. PMID: 35056765. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35056765/
Lokman EF, Saparuddin F, Muhammad H, Othman MH, Zulkipli A. Orthosiphon stamineus as a potential antidiabetic drug in maternal hyperglycemia in streptozotocin–induced diabetic rats. Integr Med Res. 2019;8(3):173–9. doi:10.1016/j.imr.2019.05.006. PMID: 31334030. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31334030/
Kaviya S, Prakash M, Gayathiri S, Umashankari E. A review on phytochemistry and therapeutic effect of cat's whisker plant (Orthosiphon stamineus). World J Pharm Res [Internet]. 2025;14(16):1189–206. [cited 2025 Aug 3]. Available from: https://wjpr.s3.ap–south–1.amazonaws.com/article_issue/263fbf924016d0222b8e98d115b29f99.pdf
Ashraf K, Halim H, Lim SM, Kalavathy R, Sadia S. In vitro antioxidant, antimicrobial and antiproliferative studies of four different extracts of Orthosiphon stamineus, Gynura procumbens and Ficus deltoidea. Saudi J Biol Sci. 2020;27(1):417–32. doi:10.1016/j.sjbs.2019.11.003. PMID: 31889866. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31889866/
Alshawsh MA, Abdulla MA, Ismail S, Amin ZA, Qader SW, Hadi AHA, Harmal NS. Free radical scavenging, antimicrobial and immunomodulatory activities of Orthosiphon stamineus. Molecules. 2012;17(5):5385–95. doi:10.3390/molecules17055385. PMID: 22569417. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22569417/
Hsu CL, Hong BH, Yu YS, Yen GC. Antioxidant and anti–inflammatory effects of Orthosiphon aristatus and its bioactive compounds. J Agric Food Chem. 2010;58(4):2150–6. doi:10.1021/jf903557c. PMID: 20095565. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20095565/
Suhaimi SH, Hasham R, Hafiz Idris MK, Ismail HF. Optimization of ultrasound–assisted extraction conditions followed by solid phase extraction fractionation from Orthosiphon stamineus Benth. (Lamiaceae) leaves for antiproliferative effect on prostate cancer cells. Molecules [Internet]. 2019;24(22):4183. Available from: https://www.mdpi.com/1420–3049/24/22/4183
Liang YZ, Xie P, Chan K. Quality control of herbal medicines. J Chromatogr B Analyt Technol Biomed Life Sci [Internet]. 2004;812(1–2):53–70. Available from: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1570023204006762
European Directorate for the Quality of Medicines & Health Care. European Pharmacopoeia. 11th ed. Strasbourg: Council of Europe; 2022. p. 1572–74.
International Council for Harmonisation of Technical Requirements for Pharmaceuticals for Human Use. ICH harmonised guideline: validation of analytical procedures Q2(R2) [Internet]. Geneva: International Council for Harmonisation of Technical Requirements for Pharmaceuticals for Human Use; 2023 [cited 2026 Jan 17]. Available from: https://database.ich.org/sites/default/files/ICH_Q2–R2_Guideline_2023_1130.pdf
The United States Pharmacopeial Convention. <1092> The dissolution procedure: development and validation. In: United States Pharmacopeia 47–National Formulary 42 (USP 47–NF 42). Rockville (MD): The United States Pharmacopeial Convention; 2024. p. 8350–8363.
Carlson M, Thompson RD. Analyte loss due to membrane filter adsorption as determined by high-performance liquid chromatography. J Chromatogr Sci. 2000;38(2):77–83. doi: 10.1093/chromsci/38.2.77 PMID: 10677837
National Center for Biotechnology Information. PubChem compound summary for CID 5281792, rosmarinic acid [Internet]. Bethesda (MD): National Library of Medicine (US); 2004 [cited 2026 Jan 17]. Available from: https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Rosmarinic–Acid
Kamphan C, Poowanna R, Pongnaratorn P, Chan–ae P, Ohnon W, Pakdee N. The comparison of rosmarinic acid in Orthosiphon aristatus extract by high performance liquid chromatography. Huachiew Chalermprakiet Sci Technol J. 2022;8(2):81–91. (in Thai).
