การวินิจฉัยและการรักษาโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ตามศาสตร์การแพทย์แผนไทย ในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลในเขตสุขภาพที่ 12

บทคัดย่อ

บทนำและวัตถุประสงค์: โรคเบาหวานชนิดที่ 2 เป็นปัญหาสาธารณสุขสำคัญที่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตของประชาชน โดยเฉพาะในพื้นที่เขตสุขภาพที่ 12 ซึ่งมีบริบททางสังคมวัฒนธรรมที่เฉพาะตัว การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสำรวจรูปแบบการวินิจฉัย การรักษา การเลือกใช้สมุนไพรและหัตถการตามศาสตร์การแพทย์แผนไทย รวมถึงศึกษาปัญหาและอุปสรรคในการให้บริการของบุคลากรในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) เพื่อนำข้อมูลไปสู่การพัฒนาระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิ
ระเบียบวิธีศึกษา: การศึกษานี้เป็นการศึกษาเชิงสำรวจ (Survey Research) เก็บข้อมูลในช่วงปี พ.ศ. 2568 โดยใช้แบบสอบถามออนไลน์ที่มีโครงสร้าง (Structured Questionnaire) ซึ่งผ่านการตรวจสอบความตรงตามเนื้อหา (Content Validity) โดยผู้ทรงคุณวุฒิ มีค่าดัชนีความสอดคล้อง (IOC) อยู่ในช่วง 0.67 – 1.00 ประชากรที่ศึกษาคือแพทย์แผนไทยและแพทย์แผนไทยประยุกต์ที่ปฏิบัติงานในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) สังกัดกระทรวงสาธารณสุข ในเขตสุขภาพที่ 12 มีประสบการณ์ทำงานอย่างน้อย 3 ปี และมีใบประกอบโรคศิลปะ ได้กลุ่มตัวอย่างจำนวน 132 คน การวิเคราะห์ข้อมูลใช้สถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ จำนวน ร้อยละ ค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน สำหรับข้อมูลเชิงปริมาณ และใช้การวิเคราะห์เชิงเนื้อหา (Content Analysis) สำหรับข้อมูลเชิงคุณภาพ โครงการศึกษานี้ได้รับการรับรองจริยธรรมการศึกษาในมนุษย์จากคณะกรรมการพิจารณาการศึกษาวิจัยในคนด้านการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก (รหัสโครงการ FB 12–2568)
ผลการศึกษา: กลุ่มตัวอย่างส่วนใหญ่เป็นเพศหญิง (ร้อยละ 77.30) มีอายุเฉลี่ย 32.32 ปี และประสบการณ์ทำงานเฉลี่ย 5.31 ปี ผลการศึกษาด้านการวินิจฉัยโรคพบรูปแบบการบูรณาการ โดยร้อยละ 99.20 ใช้ผลการตรวจทางห้องปฏิบัติการ จากแพทย์แผนปัจจุบันเป็นเกณฑ์หลักในการยืนยันโรค อย่างไรก็ตาม ในมิติของสมุฏฐานโรคตามทฤษฎีการแพทย์แผนไทย แพทย์แผนไทยยังคงยึดหลักธาตุเจ้าเรือน โดยระบุว่า ธาตุไฟ (ร้อยละ 81.06) และ ธาตุลม (ร้อยละ 74.21) เป็นปัจจัยหลักของการเกิดโรคตามศาสตร์การแพทย์แผนไทยชี้ว่าการกำเริบของธาตุไฟสัมพันธ์กับความร้อนและการเผาผลาญที่ผิดปกติ ส่งผลให้เกิดอาการกระหายน้ำและปัสสาวะบ่อย ขณะที่ความผิดปกติของธาตุลมสะท้อนถึงการเคลื่อนไหวที่ไม่สมดุลของระบบภายในร่างกายซึ่งสอดคล้องกับพฤติกรรมการกินที่มากเกินไป ด้านรูปแบบการรักษา เน้นการปรับพฤติกรรม (ร้อยละ 87.12) ควบคู่กับการใช้ยาสมุนไพร (ร้อยละ 73.48) โดยสมุนไพรที่นิยมใช้สูงสุดเป็นอันดับ 1 ในทุกระยะของโรคคือ มะระขี้นก (Momordica charantia L.) (ร้อยละ 28.00 – 38.60) รองลงมาคือ ช้าพลู (Piper sarmentosum Roxb.) และตรีผลา สำหรับหัตถการบำบัด พบว่ามีการดูแลที่จำเพาะเจาะจง โดยผู้ป่วยที่มีภาวะแทรกซ้อนทางเท้าได้รับการดูแลด้วย การแช่เท้าสมุนไพร สูงถึงร้อยละ 86.40 ในขณะที่กลุ่มผู้ป่วยที่มีภาวะแทรกซ้อนทางตา ไต และหัวใจ จะถูกส่งต่อแพทย์ผู้เชี่ยวชาญในอัตราสูง (ร้อยละ 69.70 – 87.10) ทั้งนี้ การรักษาด้วยวิธีดังกล่าวมีความปลอดภัยสูง โดยพบผลข้างเคียงต่ำกว่าร้อยละ 1.50
อภิปรายผล: ผลการศึกษานี้แสดงให้เห็นว่าการให้บริการแพทย์แผนไทยในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล เขตสุขภาพที่ 12 เป็นการดูแลรักษาแบบผสมผสาน โดยใช้การแพทย์แผนปัจจุบันในการคัดกรองและยืนยันการวินิจฉัยโรค ร่วมกับการประเมินสมุฏฐานของโรคตามหลักการแพทย์แผนไทยเพื่อนำมาใช้ในการวางแผนการดูแลรักษาเสริม การเลือกใช้สมุนไพร เช่น มะระขี้นก และหัตถการแช่เท้าสมุนไพร สะท้อนแนวคิดการปรับสมดุลและการดูแลแบบองค์รวม ขณะที่การส่งต่อผู้ป่วยที่มีภาวะแทรกซ้อนทางตา ไต และหัวใจในสัดส่วนสูง แสดงถึงการกำหนดขอบเขตบทบาทของการแพทย์แผนไทยอย่างเหมาะสมและการทำงานร่วมกับทีมสหวิชาชีพในระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิ
ข้อสรุป: แม้รูปแบบการรักษาจะมีมาตรฐานและความปลอดภัย แต่การดำเนินงานยังเผชิญกับอุปสรรคสำคัญ คือ ภาระงานที่มากเกินไป (ร้อยละ 34.10) และข้อจำกัดด้านงบประมาณ (ร้อยละ 24.20) ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายจึงควรเน้นการจัดสรรอัตรากำลังให้เหมาะสมกับภาระงาน และสนับสนุนงบประมาณด้านยาและเวชภัณฑ์ให้เพียงพอ เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตผู้ป่วยเบาหวานในชุมชนอย่างยั่งยืน

คำสำคัญ: โรคเบาหวานชนิดที่ 2, การแพทย์แผนไทย, โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.), เขตสุขภาพที่ 12