การปริวรรตและศึกษาคัมภีร์สาโรชสังคหะ คัมภีร์สาโรชสงเคราะห์ และคัมภีร์สาโรชคำกลอน

บทคัดย่อ

บทนำและวัตถุประสงค์: คัมภีร์ธาตุวิวรณ์ เป็นคัมภีร์พื้นฐานที่แพทย์แผนไทยต้องศึกษา ได้มีการกล่าวอ้างถึงเนื้อหาบางส่วนของคัมภีร์สาโรช และหนังสือวชิรญาณวิเศษ เรื่องวิชาแพทย์หมอ ทรงพระนิพนธ์โดยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ ได้ระบุไว้ว่าคัมภีร์สาโรชเป็นคัมภีร์ที่จะต้องศึกษาในเบื้องต้น สะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของคัมภีร์ดังกล่าว และพบว่าหอสมุดแห่งชาติมีการเก็บรักษาต้นฉบับคัมภีร์สาโรชไว้ ได้แก่ คัมภีร์สาโรชสังคหะ ผูก 1 – 2 คัมภีร์สาโรชสงเคราะห์ ผูก 1 และคัมภีร์สาโรทคำกลอน เล่ม 1 การศึกษานี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาและปริวรรตคัมภีร์สาโรช เพื่อทำให้องค์ความรู้ด้านคัมภีร์ทางการแพทย์แผนไทยสมบูรณ์ครบถ้วนยิ่งขึ้น สำหรับนำไปใช้อ้างอิงประกอบการเรียนการสอน การพัฒนาหลักสูตร และการประยุกต์ใช้ทางคลินิกต่อไป

วิธีการศึกษา: การวิจัยนี้ใช้รูปแบบการวิจัยเอกสาร โดยค้นหาและรวบรวมเอกสารโบราณเกี่ยวกับคัมภีร์สาโรชที่เกี่ยวข้องจำนวน 4 ฉบับ ณ ห้องบริการเอกสารโบราณ หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร จัดทำสำเนาเอกสารต้นฉบับ และปริวรรตเป็นภาษาไทยปัจจุบัน จากนั้นนำมาวิเคราะห์เนื้อหา ในประเด็นด้านองค์ความรู้ เปรียบเทียบความเหมือนหรือต่างกันของตําราและข้อความที่บันทึก แล้วนำประเด็นสำคัญมาอภิปรายผล

ผลการศึกษา: พบว่าคัมภีร์สาโรชสังคหะ ผูก 1 – 2 และคัมภีร์สาโรชสงเคราะห์ ผูก 1 บันทึกด้วยอักษรไทยและอักษรขอมไทย เป็นภาษาไทยและภาษาบาลี ส่วนคัมภีร์สาโรทคำกลอน เล่ม 1 บันทึกด้วยอักษรไทย เป็นภาษาไทย โดยคัมภีร์สาโรช จำแนกเนื้อหาออกเป็น 10 หมวดหมู่หลัก ได้แก่ 1) มูลเหตุการเกิดโรค 2) สมุฏฐานการเกิดโรค 3) รสยา 4) ลักษณะร่างกาย 5) ลักษณะสิ่งของอันชั่วอันจะยังเพลิงธาตุให้อ่อน 6) อสุรินธัญญาณธาตุ 7) ไข้ต่าง ๆ 8) โลหิต 4 ประการ 9) พิกัดยาและเบญจมาตรา และ 10) รสปถวีและรสอาโปสถิตตามต้นไม้ โดยมีรายละเอียดในแต่ละหมวดหมู่ที่ยังไม่เคยปรากฏในคัมภีร์การแพทย์แผนไทยมาก่อน รวมไปถึงพิกัดยาใหม่ ได้แก่ ตรีสุคนธชาติ และจตุคันธชาติ

อภิปรายผล: คำว่า “สาโรช” หมายถึงดอกบัว ซึ่งเปรียบเปรยเนื้อหาของคัมภีร์ดั่งดอกบัวที่กำลังเบ่งบาน แผ่ขยายสรรพวิชาทางการแพทย์ คัมภีร์ยังเน้นย้ำถึงความสำคัญของปัจจัยพื้นฐาน 5 ประการ ได้แก่ ฤดู กาล กองโรค รสยา และอายุ หากไม่เข้าใจ ย่อมไม่สามารถประกอบยาถวายแด่พระมหากษัตริย์หรือรักษาโรคได้อย่างถูกต้อง จากหลักฐานทั้งด้านเนื้อหาและการอ้างอิง สรุปได้ว่าคัมภีร์สาโรชสังคหะถูกบันทึกก่อนคัมภีร์ธาตุวิวรณ์ และคัมภีร์ธาตุวิวรณ์ได้อ้างอิงเนื้อหาจากคัมภีร์สาโรชสังคหะ นอกจากนี้คัมภีร์สาโรชยังมีความเกี่ยวข้องกับคัมภีร์อื่นในเชิงเนื้อหา โดยเฉพาะการกล่าวถึงลักษณะของสิ่งที่เป็นโทษต่อธาตุภายในร่างกาย ซึ่งอาจส่งผลให้เพลิงธาตุอ่อนกำลังลง เช่น อาการ "อามะอชิน" จากการรับประทานอาหารดิบ ส่งผลให้เกิดอาการขัดอุจจาระและปัสสาวะ เจ็บหน้าอก และมีน้ำลายไหล คัมภีร์สาโรชให้รักษาด้วยการสำรอกโดยใช้ว่านน้ำต้มกับเกลือ สอดคล้องกับคัมภีร์ธาตุบรรจบที่บรรยายถึงอุจจาระกลิ่นปลาเน่าจากอาโปสมุฏฐานแปรปรวนนอกจากนี้ เนื้อหาบางส่วนภายในคัมภีร์สาโรชมีความคล้ายคลึงกับคัมภีร์ธาตุวิวรณ์ แต่มีความแตกต่างกันในส่วนตำรับยาและกำลังของไข้ โดยคัมภีร์สาโรชสังคหะผูก 2 ระบุตรงกับคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัย คือ ปิตตะ 7 วัน วาตะ 10 วัน และเสมหะ 12 วัน ส่วนคัมภีร์สาโรชคำกลอนและธาตุวิวรณ์ระบุเป็น ปิตตะ 10 วัน วาตะ 7 วัน และเสมหะ 12 วัน นอกจากนี้ยังพบตำรับยาที่แตกต่างกันทั้งหมด 28 ตำรับ ซึ่งอาจเกิดจากการเพิ่มหรือลดสมุนไพร หรือความคลาดเคลื่อนในการจดบันทึก เช่น คัมภีร์ธาตุวิวรณ์ระบุว่า “ตรีผลามักผ่าเอา” ในขณะที่คัมภีร์สาโรชคำกลอนระบุว่า “ตรีผลามะกาเอา” อันอาจส่งผลต่อประสิทธิผลของยาในการรักษาโรค

ข้อสรุปและข้อเสนอแนะ: การศึกษาและปริวรรตคัมภีร์สาโรชครั้งนี้ ทำให้ค้นพบองค์ความรู้ใหม่ที่เป็นประโยชน์ต่อการเรียนการสอน และการใช้ในทางการแพทย์สำหรับแพทย์แผนไทย ได้แก่ องค์ความรู้ในการตรวจรักษาโรค การจ่ายยา และความเชื่อมโยงคัมภีร์ธาตุบรรจบ สำหรับตำรับยาที่พบความแตกต่าง ควรมีการศึกษาโครงสร้างตำรับ แนวโน้มสรรพคุณ และวัตถุประสงค์ของการตั้งตำรับยาเพิ่มเติม รวมถึงทดสอบทางวิทยาศาสตร์ร่วมกับพิกัดยาที่ค้นพบใหม่ เพื่อประเมินประสิทธิผลในการรักษาและส่งเสริมการใช้ตำรับยาแผนไทยอย่างมีหลักฐานเชิงประจักษ์รองรับ