สมบัติทางเคมีและทางกายภาพเคมีของใบโด่ไม่รู้ล้ม

บทคัดย่อ

บทนำและวัตถุประสงค์: โด่ไม่รู้ล้มมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Elephantopus scaber L. วงศ์ Asteraceae ในทางภูมิปัญญาพื้นบ้านและชุมชนบนพื้นที่สูงในประเทศไทย มีการนำส่วนรากและต้นมาตากแห้งเพื่อต้มน้ำดื่มหรือดองเหล้า โดยมีสรรพคุณโดดเด่นในการบำรุงกำลัง บำรุงกำหนัด แก้ปวดเมื่อย ขับปัสสาวะ และรักษาโรคบุรุษ นอกจากนี้ ส่วนใบยังมีสรรพคุณในการรักษาบาดแผล แก้ไข้และแก้ไอ สมุนไพรนี้ยังไม่มีข้อกำหนดมาตรฐานในตำรามาตรฐานยาสมุนไพรไทย เพื่อใช้เป็นมาตรฐานในการควบคุมคุณภาพ งานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาคุณสมบัติทางกายภาพและทางเคมีของใบโด่ไม่รู้ล้ม เพื่อเป็นข้อมูลสำหรับการจัดทำข้อกำหนดมาตรฐานของสมุนไพรนี้

วิธีการศึกษา: ทำการรวบรวมตัวอย่างโด่ไม่รู้ล้ม จำนวน 12 ตัวอย่าง จากแหล่งธรรมชาติของประเทศไทย นำมาศึกษาโดยเปรียบเทียบกับตัวอย่างจริง 1 ตัวอย่างที่ได้รับมาจากห้องปฏิบัติการพิพิธภัณฑ์พืช นำตัวอย่างโด่ไม่รู้ล้มมาตรวจสอบเบื้องต้นทางเคมีด้วยปฏิกิริยาการเกิดสี พิสูจน์เอกลักษณ์ทางเคมีด้วยวิธีโครมาโทกราฟีผิวบาง และศึกษาคุณสมบัติทางกายภาพเคมี

ผลการศึกษา:ผลการตรวจสอบเบื้องต้นทางเคมีด้วยปฏิกิริยาการเกิดสีพบว่าให้ผลบวกกับสารในกลุ่มเฟลโวนอยด์และฟีนอลิก เมื่อพิสูจน์เอกลักษณ์ทางเคมีด้วยวิธีโครมาโทกราฟีผิวบาง พบว่าให้ผลบวกกับสารกลุ่มเฟลโวนอยด์ และตรวจพบกรดคลอโรจีนิก ทั้ง 12 ตัวอย่าง เมื่อศึกษาคุณสมบัติทางกายภาพและทางเคมีของโด่ไม่รู้ล้ม ได้แก่ ปริมาณความชื้นด้วยวิธีกราวิเมตริก ปริมาณเถ้ารวม ปริมาณเถ้าที่ไม่ละลายในกรด ปริมาณสิ่งสกัดด้วยน้ำ และปริมาณสิ่งสกัดด้วยเอทานอล 95% พบว่ามีค่าเฉลี่ย ± ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน เท่ากับร้อยละ 9.33 ± 0.75, 6.42 ± 1.20, 2.70 ± 0.92, 15.55 ± 3.60 และ 7.05 ± 1.59 โดยน้ำหนัก ตามลำดับ

อภิปรายผล: ตัวอย่างโด่ไม่รู้ล้ม ทั้ง 12 ตัวอย่าง ตรวจพบสารที่มีค่า hR_f  และสีตรงกันกับสารมาตรฐานกรดคลอโรจีนิกที่ค่า hR_f  เท่ากับ 30 – 31 แต่จากความเข้มของ band ที่ต่างกันแสดงว่ามีปริมาณกรดคลอโรจีนิกมากน้อยต่างกัน ทั้งนี้อาจเป็นเพราะความแตกต่างของสายพันธุ์ อายุต้นสมุนไพร ระยะเวลาในการเก็บเกี่ยว สภาพดิน แร่ธาตุ สภาพภูมิประเทศหรือภูมิอากาศ จากผลการศึกษาคุณสมบัติทางกายภาพเคมีควรกำหนดเกณฑ์ข้อกำหนดทางกายภาพเคมีของใบโด่ไม่รู้ล้มแห้ง ดังนี้ ปริมาณความชื้น ปริมาณเถ้ารวม และปริมาณเถ้าที่ไม่ละลายในกรด ควรมีค่าไม่เกินร้อยละ 10, 7 และ 3 โดยน้ำหนัก ตามลำดับ และปริมาณสิ่งสกัดด้วยน้ำ และปริมาณสิ่งสกัดด้วยเอทานอล 95% ควรมีค่าไม่น้อยกว่าร้อยละ 14 และ 7 โดยน้ำหนัก ตามลำดับ

ข้อสรุปและข้อเสนอแนะ: ผลการศึกษานี้นำไปสู่การจัดทำมอโนกราฟข้อกำหนดมาตรฐานของใบโด่ไม่รู้ล้ม และสามารถใช้เป็นแนวทางในการกำหนดมาตรฐานของใบโด่ไม่รู้ล้มแห้งในตำรามาตรฐานยาสมุนไพรไทย เพื่อใช้อ้างอิงในการควบคุมคุณภาพต่อไป หากในอนาคตมีงานวิจัยที่แสดงว่าสารใดมีฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาที่ควรจะนำโด่ไม่รู้ล้มมาพัฒนาเป็นยา ควรต้องมีการวิจัยเชิงปริมาณเพื่อวิเคราะห์ปริมาณสารนั้นใน standardized extract เพื่อการพัฒนายาจากสารสกัดโด่ไม่รู้ล้มที่ควบคุมคุณภาพ สำหรับการศึกษาทางพิษวิทยา การวิจัยทางคลินิก และการใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์ รวมทั้งพัฒนามอโนกราฟใหม่ของสารสกัดโด่ไม่รู้ล้มในตำรามาตรฐานยาสมุนไพรไทย

คำสำคัญ: โด่ไม่รู้ล้ม, คุณสมบัติทางกายภาพเคมี, ข้อกำหนดมาตรฐาน, การควบคุมคุณภาพ