ฤทธิ์ลดระดับน้ำตาลในเลือดของสารสกัดใบผักเชียงดาในหนูแรตที่เป็นเบาหวาน จากการเหนี่ยวนำด้วยสเตรปโตโซโทซิน

บทคัดย่อ

บทนำและวัตถุประสงค์: โรคเบาหวานเป็นภาวะเรื้อรังทางเมตาบอลิซึมที่มีความชุกสูงทั่วโลกและเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญ การรักษาหลักในปัจจุบันพึ่งพายาแผนปัจจุบัน ซึ่งมีข้อจำกัดและอาการไม่พึงประสงค์ ทำให้เกิดความสนใจเพิ่มขึ้นในการใช้สมุนไพรเป็นทางเลือกในการบำบัดดูแลสุขภาพ ผักใบเชียงดา (Gymnema inodorum (Lour.) Decne) เป็นพืชที่ได้รับความสนใจอย่างมากจากทั้งประชาชนและนักวิจัย เนื่องจากมีการกล่าวอ้างถึงสรรพคุณในการลดระดับน้ำตาลในเลือด และมีการนำไปจำหน่ายเป็นผลิตภัณฑ์อย่างแพร่หลาย การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาผลของสารสกัดด้วยน้ำจากใบเชียงดาต่อระดับน้ำตาลในเลือดของหนูขาวที่ถูกเหนี่ยวนำให้เป็นเบาหวานด้วยสเตรปโตโซโทซิน (streptozotocin, STZ)

วิธีการศึกษา: สมุนไพรผักเชียงดาได้รับการตรวจสอบเอกลักษณ์ตามหลักอนุกรมวิธานโดยนักพฤกษศาสตร์ ตัวอย่างพรรณไม้อ้างอิงในงานวิจัย หมายเลข DMSC 5260 เตรียมสารสกัดด้วยน้ำ และควบคุมคุณภาพทางเคมีของสารสกัดโดยการวิเคราะห์หาปริมาณสารสำคัญ gymnemic acid ปริมาณเฟลโวนอยด์รวม ปริมาณความชื้น ปริมาณเถ้ารวม ปริมาณเถ้าที่ไม่ละลายในกรด และทดสอบฤทธิ์ลดระดับน้ำตาลในเลือดของสารสกัดใบผักเชียงดาในหนูที่ถูกทำให้เป็นเบาหวานด้วยสเตรปโตโซโทซิน (streptozotocin induced diabetic rats) แบ่งหนูเบาหวานเป็น 5 กลุ่ม กลุ่มละ 6 ตัว และมีหนูปกติ 6 ตัวในกลุ่มที่ 1 ซึ่งเป็นกลุ่มควบคุมซึ่งได้รับน้ำกรอง (RO water) กลุ่มที่ 2 กลุ่มควบคุมลบคือกลุ่มหนูเบาหวานที่ได้รับน้ำกรอง (RO water) กลุ่มที่ 3 กลุ่มควบคุมบวกคือหนูเบาหวานที่ได้รับยาเมทฟอร์มิน ขนาด 300 มก./กก./วัน กลุ่มที่ 4–6 กลุ่มทดลองคือหนูเบาหวานที่ได้รับสารสกัดใบผักเชียงดา ขนาด 125, 250 และ 500 มก./กก./วัน ทุกวันเป็นระยะเวลา 14 วัน ตรวจวัดระดับน้ำตาลในเลือด โดยอดอาหารหนูอย่างน้อย 8 ชั่วโมงก่อนเจาะเลือด เพื่อวัดระดับน้ำตาลในเลือด ในวันที่ 3, 7, 10 และ 14 หลังเริ่มให้สารสกัด วิเคราะห์ความแตกต่างของระดับน้ำตาลในเลือดและร้อยละการเปลี่ยนแปลงของระดับน้ำตาลในเลือด ด้วยสถิติ two-way repeated measures ANOVA และทดสอบความแตกต่างรายคู่ด้วยวิธี Bonferroni post-hoc test โดยกำหนดระดับนัยสำคัญทางสถิติที่ p < 0.05

ผลการศึกษา: สารสกัดใบผักเชียงดาด้วยน้ำ เป็นผงหยาบสีน้ำตาลเข้ม (yield = 46.01%) การควบคุมคุณภาพทางเคมี ผลการทดลองพบว่า สารสกัดใบเชียงดามีปริมาณเฟลโวนอยด์รวมเท่ากับ 64.33 มิลลิกรัมสมมูลของเคอร์ซิตินต่อกรัมสารสกัด ปริมาณความชื้นเท่ากับ 7.67% ปริมาณเถ้ารวมเท่ากับ 12.80% ปริมาณเถ้าที่ไม่ละลายในกรดเท่ากับ 0.22% และมีสารสำคัญ gymnemic acid 1.79% การทดสอบฤทธิ์ลดระดับน้ำตาลในเลือดของสารสกัดใบผักเชียงดาด้วยน้ำในสัตว์ทดลอง พบว่าหนูเบาหวานที่ได้รับยาเมทฟอร์มิน มีระดับน้ำตาลลดลงอย่างต่อเนื่อง และระดับน้ำตาลต่ำกว่ากลุ่มควบคุมลบอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p < 0.05) หลังได้รับยาตั้งแต่วันที่ 3 ถึงวันที่ 14 และหนูเบาหวานกลุ่มที่ได้รับสารสกัดใบผักเชียงดาขนาด 250 และ 500 มก./.กก. มีระดับน้ำตาลลดลง หลังได้รับสารสกัดตั้งแต่วันที่ 3 ถึงวันที่ 14 และระดับน้ำตาลต่ำกว่าในกลุ่มควบคุมลบอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ      (p < 0.05) ในขณะที่หนูเบาหวานกลุ่มที่ได้รับสารสกัดใบผักเชียงดาขนาด 125 มก.กก. ระดับน้ำตาลไม่แตกต่างจากกลุ่มหนูเบาหวานอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p > 0.05) และร้อยละของการเปลี่ยนแปลงของระดับน้ำตาลในเลือดในหนูกลุ่มที่ได้รับสารสกัดขนาด 500 มก./กก. และกลุ่มที่ได้รับยา metformin แสดงให้เห็นการลดลงของระดับน้ำตาลในเลือดอย่างต่อเนื่องตั้งแต่วันที่ 3 ถึง 14 ซึ่งแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติเมื่อเทียบกับกลุ่มควบคุมเบาหวาน และสารสกัดขนาดดังกล่าวมีประสิทธิภาพในการลดระดับน้ำตาลไม่แตกต่างจากยา metformin 

อภิปรายผล: สารสกัดใบผักเชียงดาด้วยน้ำที่มี gymnemic acid 1.79% ขนาด 250 และ 500 มก./กก. สามารถลดระดับน้ำตาลในเลือดของหนูเบาหวานได้ ซึ่งสอดคล้องกับงานวิจัยในสัตว์ทดลองของหลาย ๆ ประเทศ

ข้อสรุปและข้อเสนอแนะ: การศึกษานี้แสดงให้เห็นว่า ผักเชียงดาเป็นพืชที่มีศักยภาพและมีแนวโน้มที่ดีสำหรับนำมาใช้ในการลดระดับน้ำตาลในเลือด หรือพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์สำหรับดูแลสุขภาพผู้ป่วยเบาหวาน หรือผู้ที่มีภาวะก่อนเบาหวาน (pre-diabetic) แต่ต้องระวังการใช้ร่วมกับยาลดน้ำตาลในเลือดที่ใช้อยู่ เพราะอาจเสริมฤทธิ์กันจนทำให้เกิดภาวะระดับน้ำตาลในเลือดต่ำได้  นอกจากนี้ ยังต้องระวังการใช้ในผู้บริโภคที่มีโรคประจำตัวและใช้ยาแผนปัจจุบันหรือยาอื่น ๆ อยู่ เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลเพียงพอเกี่ยวกับอันตรกิริยาระหว่างสมุนไพรผักเชียงดาและยาแผนปัจจุบัน จึงควรใช้ผลิตภัณฑ์ใบผักเชียงดาภายใต้คำแนะนำของแพทย์  งานวิจัยนี้สามารถนำผลไปอ้างอิงและใช้ในการศึกษาวิจัยเชิงลึกต่อไป เช่น การศึกษาพิษเรื้อรังในสัตว์ทดลอง การศึกษากลไกการออกฤทธิ์ เพื่อยกระดับคุณภาพของสมุนไพรและต่อยอดเพื่อพัฒนาผลิตภัณฑ์จากใบเชียงดา ให้ประชาชนใช้ผลิตภัณฑ์สมุนไพรได้อย่างมั่นใจและปลอดภัย

คำสำคัญ: ใบเชียงดา, กรดจิมนีมิก, ฤทธิ์ลดน้ำตาล, โมเดลสัตว์ทดลอง, สเตรปโตโซโทซิน