ภูมิปัญญาการรักษาอาการไมเกรน : กรณีศึกษาหมอพื้นบ้านจังหวัดกระบี่

บทคัดย่อ

บทนำและวัตถุประสงค์: ไมเกรนเป็นอาการปวดศีรษะเรื้อรังชนิดหนึ่ง เป็นส่วนหนึ่งของลมปะกังในทางการแพทย์แผนไทย ประชาชนในจังหวัดกระบี่ยังคงเข้ารับการรักษาโรคจากหมอพื้นบ้าน การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาภูมิปัญญาเกี่ยวกับการรักษาไมเกรน และสำรวจพืชสมุนไพรรักษาไมเกรนของหมอพื้นบ้าน จังหวัดกระบี่

วิธีการศึกษา: การศึกษาครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยมีการคัดเลือกหมอพื้นบ้าน ใช้วิธีการคัดเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบจำเพาะเจาะจง และการคัดเลือกแบบบอกต่อ ดำเนินการเก็บรวบรวมข้อมูล ดังนี้ 1) ข้อมูลทั่วไปของหมอพื้นบ้าน 2) องค์ความรู้และภูมิปัญญาของหมอพื้นบ้าน 3) การจัดตำรับยา 4) ข้อมูลของตำรับยาสมุนไพรที่ใช้ในการรักษา ดำเนินการศึกษาเป็นระยะเวลา 12 เดือน

ผลการศึกษา: หมอพื้นบ้านทุกคนได้ให้ข้อมูลสมุฏฐานการเกิดไมเกรน เกิดจากธาตุลมกำเริบเป็นหลัก ทำให้มีอาการปวดศีรษะ มึนศีรษะและตาพร่ามัว ส่งผลกระทบต่อธาตุไฟในผู้ป่วยกำเริบตามมา เมื่อทั้งสองธาตุไม่สมดุลกันจึงส่งผลให้ธาตุน้ำ (เลือด) หย่อน หรือ เลือดไหลเวียนไปเลี้ยงสมองไม่พอ จึงทำให้เกิดอาการปวดศีรษะ สาเหตุที่ทำให้เกิดไมเกรน คือ การทำงานเกินกำลัง นอนน้อย รับประทานอาหารรสจัด รับประทานอาหารไม่ตรงเวลา และความเครียด ขั้นตอนการรักษา ได้แก่ การซักประวัติ ตรวจร่างกายโดยการจับชีพจรข้อมือ จ่ายยา และให้คำแนะนำ หลักการตั้งตำรับยาโดยส่วนใหญ่หมอพื้นบ้านจะจ่ายยาตามสมุฏฐานการเกิดโรคและลักษณะการเต้นของชีพจรผู้ป่วย ตำรับยามีรสประธานเป็นรสสุขุม และรสเย็นตามลำดับ สมุนไพรที่หมอพื้นบ้านใช้บ่อยที่สุด คือ ขิง และเถาวัลย์เปรียง

อภิปรายผล: สมุฏฐานการเกิดไมเกรนทางการแพทย์แผนไทยเกิดจากวาตะในร่างกายกำเริบ การตรวจร่างกายโดยการจับชีพจร พบว่าวาตะ ปิตตะ เต้นเร็วและแรง การรับประทานสมุนไพรรสสุขุมและรสเย็นเป็นหลักจึงช่วยลดธาตุลมที่กำเริบ กระจายลม และช่วยในการปรับสมดุลของธาตุลม สมุนไพรที่มีการใช้ในตำรับยาของหมอพื้นบ้านมีรายงานฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาช่วยลดความปวดและต้านการอักเสบ

ข้อสรุปและข้อเสนอแนะ: อาการไมเกรนตามองค์ความรู้ของหมอพื้นบ้านเกิดจากการกำเริบของวาตะและปิตตะ ซึ่งสัมพันธ์กับลักษณะการเต้นของชีพจร โดยหมอพื้นบ้านจัดตั้งตำรับยาโดยมีรสประธานเป็นรสสุขุม และเย็น เพื่อลดกำลังของธาตุลมและธาตุไฟ