ประสบการณ์และความต้องการในการพัฒนารูปแบบการชะลอการรู้คิดถดถอยในผู้สูงอายุ โดยใช้ครอบครัวและชุมชนเป็นฐาน จังหวัดอุตรดิตถ์: การศึกษาเชิงคุณภาพแบบพหุมุมมอง
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
การศึกษาเชิงคุณภาพครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาประสบการณ์และความต้องการในการพัฒนารูปแบบการชะลอการรู้คิดถดถอยในผู้สูงอายุ โดยใช้ครอบครัวและชุมชนเป็นฐาน ผ่านมุมมองของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องหลายกลุ่มใน จังหวัดอุตรดิตถ์ คัดเลือกผู้ให้ข้อมูลหลักโดยเลือกแบบเฉพาะเจาะจงตามเกณฑ์ที่กำหนด ประกอบด้วย ผู้สูงอายุที่เป็นสมาชิกโรงเรียนผู้สูงอายุ ญาติหรือผู้ดูแลผู้สูงอายุในครอบครัว ผู้บุคลากรด้านสุขภาพ บุคลากรขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ผู้รับผิดชอบงานผู้สูงอายุพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์จังหวัด ผู้รับผิดชอบงานผู้สูงอายุสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด รวมจำนวนทั้งสิ้น 70 คน รวบรวมข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึก การสนทนากลุ่ม และการสังเกต ตั้งแต่เดือนมีนาคม-ตุลาคม 2568 เครื่องมือที่ใช้ในการรวบรวมข้อมูลเป็นแนวคำถามสำหรับการสัมภาษณ์และสนทนากลุ่มที่ผู้วิจัยพัฒนาขึ้น ได้รับการตรวจสอบความตรงเชิงเนื้อหาโดยผู้ทรงคุณวุฒิ คำนวณหาค่า IOC รายข้อ ระหว่าง .60-1.00 วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา
ผลการศึกษาข้อค้นพบสำคัญ 3 ประเด็นหลัก ได้แก่ 1) ครอบครัวและชุมชนมองว่าอาการเริ่มต้นของการรู้คิดถดถอย เช่น หลงลืม ถามคำถามซ้ำ ๆ และอารมณ์แปรปรวน เป็นเรื่องปกติของความชรา ทำให้มองข้ามสัญญาณเตือนเหล่านี้และส่งผลให้ผู้สูงอายุเข้าสู่การคัดกรองและการดูแลล่าช้ากว่าที่ควร 2) การคัดกรองสุขภาพสมองผ่านแอปพลิเคชัน Smart อสม. ยังไม่ถูกนำไปใช้ต่อในระดับครอบครัว กล่าวคือ หลังจากคัดกรองแล้ว ข้อมูลเพียงถูกบันทึกไว้เพื่อรายงานผลงานเชิงนโยบาย แต่ไม่ได้ถูกส่งกลับไปให้ครอบครัวผู้ดูแลนำไปวางแผนดูแลผู้สูงอายุแต่ละคนอย่างเหมาะสม และ 3) ครอบครัวและชุมชนต้องการให้การชะลอการรู้คิดถดถอยเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันไม่ใช่กิจกรรมที่แยกออกไปต่างหาก โดยอยากให้นำงานอาชีพและวัฒนธรรมที่ผู้สูงอายุคุ้นเคยอยู่แล้ว เช่น งานจักสาน งานเกษตร และการรำวง มาใช้กระตุ้นความคิดความจำ เพราะช่วยให้ผู้สูงอายุรู้สึกว่าตนเองยังมีคุณค่าและไม่ถูกมองว่าเป็นผู้ป่วย
ข้อเสนอแนะจากการวิจัยชี้ให้เห็นว่าการพัฒนารูปแบบการชะลอการรู้คิดถดถอยในพื้นที่ควรปรับเปลี่ยนจากการคัดกรองเชิงปริมาณไปสู่ระบบการจัดการรายกรณีที่มีการส่งต่อข้อมูลจากการคัดกรองสู่แผนการดูแลรายบุคคลในครอบครัวอย่างเป็นรูปธรรม ควบคู่กับการบูรณาการกิจกรรมกระตุ้นการรู้คิดเข้ากับงานอาชีพและวัฒนธรรมท้องถิ่นที่ผู้สูงอายุคุ้นเคย โดยอาศัยทุนทางสังคมของครอบครัวและชุมชนเป็นฐานในการดำเนินงานอย่างยั่งยืน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความหรือข้อคิดเห็นใดใดที่ปรากฏในวารสารวิจัยการพยาบาลและวิทยาศาสตร์สุขภาพ เป็นวรรณกรรมของผู้เขียน ซึ่งบรรณาธิการหรือสมาคมศิษย์เก่า ไม่จำเป็นต้องเห็นด้วย และบทความที่ได้รับการตีพิมพ์เผยแพร่ถือเป็นลิขสิทธิ์ของวารสารวิจัยการพยาบาลและวิทยาศาสตร์สุขภาพ
เอกสารอ้างอิง
Alzheimer’s Disease International. (2024). World Alzheimer report 2024: Global changes in attitudes to dementia. https://www.alzint.org/u/World-Alzheimer-Report-2024.pdf
Anandilokrit, P. (2023). Mild cognitive impairment. Regional Health Promotion Center 9 Journal, 17(1), 312-326. (in Thai).
Bian, D., Zhang, W., Yu, C., Han, X., Zhao, B., Abulikemu, P., Shi, C., Wang, Y., & Li, G. (2025). Determinants influencing the implementation of community health management for cognitive impairment: A qualitative study. BMC Geriatrics, 25(246), 1-13.
doi.org/10.1186/s12877-025-05867-z
Chiracharasporn, N., & Tangwongchai, S. (2025). Three-year conversion rate and associated factors of mild cognitive impairment to dementia in Thai tertiary care outpatient populations. Journal of the Medical Association of Thailand, 108(2), 113-120.
Department of Health Service Support. (2024). Guidelines for providing basic primary health services by village health volunteers Ministry of Public Health. (in Thai).
Department of Older Persons. (2026). Statistics of the elderly. Ministry of Social Development and Human Security. https://www.dop.go.th/th/statistics_page?cat=1&id=2594 (in Thai).
Guba, E., & Lincoln, Y. (1989). Fourth generation evaluation. Newbury Park, CA: Sage.
Harnsomskul, R., & Jayathavaj, V. (2024). Forecasting the number of inpatients with dementia and Alzheimer’s disease in Thailand. Academic Journal of Community Public Health, 10(4), 74–85. (in Thai).
Henderson, J. T., Martin, A., Patnode, C. D., & Henrikson, N. B. (2023). A synthesis of qualitative studies on patient and caregiver experiences with cognitive impairment screening and diagnosis. Aging & Mental Health, 27(8), 1506–1517.
doi.org/10.1080/13607863.2022.2128929
Hsieh, H.-F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288. doi.org/10.1177/1049732305276687
Jost, Z., & Kujach, S. (2025). Understanding cognitive decline in aging: Mechanisms and mitigation strategies - A narrative review. Clinical Interventions in Aging, 20, 459–469.
doi.org/10.2147/CIA.S511947
Kitro, A., Panumasvivat, J., Sirikul, W., Wijitraphan, T., Promkutkao, T., & Sapbamrer, R. (2024). Associations between frailty and mild cognitive impairment in older adults: Evidence from rural Chiang Mai Province. PLOS ONE, 19(4), e0300264.
doi.org/10.1371/journal.pone.0300264
Larkin, M., Shaw, R., & Flowers, P. (2019).Multiperspectival designs and processes in interpretative phenomenological analysis research. Qualitative Research in Psychology, 16(2), 182–198. doi.org/10.1080/14780887.2018.1540655
Leelahavarong, P., Srisenonprasert, W., Phraonjaeng, J., Angkab, P., Promjan, T., Ponrakdee, K., Kallaya, H., Pattana, P., Jedsadapon, P., Chuanwan, S., Thianlai, K., Abhipornchaisakul, K., Muensakda, P., Thuenklin, P., Wattanawitookoon, P., Tantirittisak, T., Rochanawudthasart, A., Khiaokhajee, J., Loharchun, B., . . . Meephiw, K. (2021). A situation analysis of the dementia care system to develop recommendations for an appropriate service system for older adults in Thailand (Policy Brief). Siriraj Health Policy, Faculty of Medicine Siriraj Hospital, Mahidol University; Department of Medical Services, Ministry of Public Health. (in Thai).
Levy, S. A., Smith, G., De Wit, L., DeFeis, B., Ying, G., Amofa, P., Locke, D., Shandera-Ochsner, A., McAlister, C., Phatak, V., & Chandler, M. (2022). Behavioral interventions in Mild Cognitive Impairment (MCI): Lessons from a multicomponent program. Neurotherapeutics, 19, 117–131. doi.org/10.1007/s13311-022-01225-8
Lumveeraprasert, S., Moolphate, S., & Jaitae, S. (2025). Factors associated with the risk of dementia in the elderly in Hang Dong Subdistrict Municipality, Hang Dong District, Chiang Mai Province. Academic Journal of Community Public Health, 11(4), 268-283. (in Thai).
Ministry of Public Health. (2018). Master plan or operational guidelines for dementia (Thailand Dementia Strategy) Vol. 1 Ministry of Public Health (B.E. 2561 – 2570). Department of Medical Services. (in Thai).
Pornudomthap, S., Somthawinpongsai, C., & Piphitpakdee, P. (2022). The application development of dementia / Alzheimer patients in daily life. Journal of Management Science, Ubon Ratchathani University, 11(1), 121-136. (in Thai).
Praison, P., & Chuajedton, P. (2017). Factors related to mild cognitive impairments in elderly people in Chiang Rai Province. Thai Journal of Nursing Council, 32(1), 64-80.
Purana, W. (2024). The lived experiences of cognitive impairment in older adults. Journal of Thailand Nursing and Midwifery Council, 39(1), 95–104. (in Thai).
Rattanabannakit, C. (2023). Mild cognitive impairment. Faculty of Medicine Siriraj Hospital, Mahidol University.
https://www.si.mahidol.ac.th/sidoctor/sirirajonline2021/Article_files/ 1558_1IDpOC.pdf (in Thai)
Saipanya, A. (2022). Prevalence and factors associated with dementia and mild cognitive impairment (MCI) among elderly in Na-Mafuang Subdistrict, Amphur Muang, Nongbua Lamphu Province. Udonthani Hospital Medical Journal, 30(3), 376–386. (in Thai).
Sandelowski, M. (2000). Whatever happened to qualitative description? Research in Nursing & Health, 23(4), 334–340.
Saunders, B., Sim, J., Baker, S., Waterfield, J., Burroughs, H., Jinks, C., Kingstone, T., & Bartlam, B. (2018). Saturation in qualitative research: Exploring its conceptualization and operationalization. Quality & Quantity, 52(4), 1893–1907.
doi.org/10.1007/s11135-017-0574-8.
United Nations. (2024). World population prospects 2024: Summary of results. Department of Economic and Social Affairs, Population Division. https://population.un.org/wpp/
World Health Organization. (2021). Global status report on the public health response to dementia. World Health Organization. https://iris.who.int/handle/10665/344701
World Health Organization. (2024). Ageing and health: Fact sheets. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health
