ผลของการพัฒนาศักยภาพแกนนำสุขภาพประจำครอบครัว ด้านการบริโภคผลิตภัณฑ์สุขภาพ อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย

บทคัดย่อ

ความสำคัญ: การคุ้มครองผู้บริโภคด้านสุขภาพในระดับปฐมภูมิมีข้อจำกัดในการเข้าถึงพฤติกรรมการบริโภคภายในครัวเรือน โดยเฉพาะในกลุ่มผู้สูงอายุและผู้ป่วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ซึ่งมีความเปราะบางและเสี่ยงต่อการตกเป็นเหยื่อของการโฆษณาผลิตภัณฑ์สุขภาพที่อวดอ้างสรรพคุณเกินจริง นำไปสู่ความเสี่ยงทางคลินิกที่ร้ายแรง เช่น ภาวะไตวายเฉียบพลันจากการบริโภคผลิตภัณฑ์ที่ไม่ปลอดภัย การเปลี่ยนกระบวนทัศน์มาเสริมสร้างศักยภาพแกนนำสุขภาพประจำครอบครัวให้ทำหน้าที่เป็น "ผู้พิทักษ์การบริโภคผลิตภัณฑ์สุขภาพในครัวเรือน" จึงเป็นกลไกสำคัญในการปิดช่องว่างนี้

วัตถุประสงค์: เพื่อศึกษาผลของโปรแกรมการพัฒนาศักยภาพแกนนำสุขภาพประจำครอบครัวด้านการบริโภคผลิตภัณฑ์สุขภาพ อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ต่อระดับความรู้และพฤติกรรมการบริโภคผลิตภัณฑ์สุขภาพ และเพื่อเปรียบเทียบความแตกต่างของความรู้และพฤติกรรมการบริโภคผลิตภัณฑ์สุขภาพระหว่างกลุ่มทดลองที่เข้าร่วมโปรแกรมและกลุ่มควบคุมที่ดำเนินกิจกรรมตามปกติ

วิธีการวิจัย: การวิจัยนี้เป็นการวิจัยกึ่งทดลอง (quasi-experimental research) ชนิดสองกลุ่มวัดผลก่อนและหลังการทดลอง (two group pretest and posttest design) ศึกษาในตัวแทนครัวเรือนที่มีผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยโรคเรื้อรังในอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย จำนวน 40 คน เลือกตัวอย่างแบบเจาะจง แบ่งเป็นกลุ่มทดลอง 20 คน และกลุ่มควบคุม 20 คน ระยะเวลาศึกษาตั้งแต่ 1 มีนาคม ถึง 31 ธันวาคม 2567 เครื่องมือที่ใช้ในการทดลองคือ โปรแกรมพัฒนาศักยภาพระยะเวลา 1 เดือน ประกอบด้วย 5 บทเรียนหลัก (สิทธิผู้บริโภค ความรู้ผลิตภัณฑ์สุขภาพ พฤติกรรมการบริโภค พฤติกรรมการปกป้องสิทธิ และพฤติกรรมการบริโภคอาหารที่เสี่ยง) ขับเคลื่อนผ่านกิจกรรมกลุ่มตามแนวทางจิตปัญญาศึกษา สื่ออินโฟกราฟิก สื่อสังคมออนไลน์ (ไลน์กลุ่ม) และการเยี่ยมบ้านเสริมพลัง เครื่องมือเก็บข้อมูลคือแบบสัมภาษณ์ความรู้และพฤติกรรมที่มีค่าความเชื่อมั่น (Cronbach's alpha) ระหว่าง 0.78 - 0.87 วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติพรรณนา สถิติ paired t-test และ independent t-test

ผลการศึกษา: คุณลักษณะพื้นฐานของกลุ่มตัวอย่างทั้งสองกลุ่มก่อนการทดลองมีความเท่าเทียมกัน (baseline homogeneity, p-value > 0.05) หลังเสร็จสิ้นโปรแกรมพบว่า กลุ่มทดลองมีสัดส่วนผู้มีความรู้เรื่องสิทธิผู้บริโภคระดับสูงเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 0.00 เป็นร้อยละ 85.00 อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p-value ≤ 0.001) และมีผู้มีความรู้เรื่องผลิตภัณฑ์สุขภาพระดับสูงเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 50.00 เป็นร้อยละ 85.00 อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p-value = 0.020) ในด้านพฤติกรรม คะแนนเฉลี่ยพฤติกรรมการบริโภคผลิตภัณฑ์สุขภาพของกลุ่มทดลองเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p-value ≤ 0.001) และพฤติกรรมการปกป้องสิทธิผู้บริโภคโดยการแจ้งเบาะแสแก่หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเพิ่มขึ้นครอบคลุมร้อยละ 100.00 อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p-value < 0.001) นอกจากนี้ กลุ่มทดลองสามารถลดจำนวนวันเฉลี่ยในการบริโภคเครื่องดื่มรสหวานลงได้อย่างชัดเจนจาก 1.75 เหลือ 0.20 วันต่อสัปดาห์ (p-value ≤ 0.05) ในขณะที่กลุ่มควบคุมไม่มีการเปลี่ยนแปลงของระดับความรู้และพฤติกรรมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติตลอดการศึกษา

สรุป: โปรแกรมการพัฒนาศักยภาพด้านการบริโภคผลิตภัณฑ์สุขภาพมีประสิทธิผลสูงในการยกระดับความรู้และปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการบริโภคผลิตภัณฑ์สุขภาพ รวมถึงพฤติกรรมการปกป้องสิทธิให้แก่แกนนำสุขภาพประจำครอบครัว สามารถใช้เป็นเครื่องมือเชิงรุกที่มีประสิทธิภาพสำหรับหน่วยบริการปฐมภูมิในการขับเคลื่อนการคุ้มครองผู้บริโภคและการบริโภคที่ปลอดภัยในระดับครัวเรือนอย่างยั่งยืน