การพัฒนารูปแบบการดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมระยะท้ายโดยใช้ครอบครัวและชุมชนเป็นฐาน

พิสันต์ ประชาชู; สุรศักดิ์ มุลศรีสุข; ปิยนันท์ สุวรรณ

ผู้แต่ง

พิสันต์ ประชาชู คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยปทุมธานี
สุรศักดิ์ มุลศรีสุข โรงพยาบาลศิริราช คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
ปิยนันท์ สุวรรณ คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยปทุมธานี

คำสำคัญ:

ภาวะสมองเสื่อมระยะท้าย, รูปแบบการดูแล, ครอบครัวเป็นฐาน, ชุมชนเป็นฐาน, ผู้สูงอายุ

บทคัดย่อ

บทนำ: ภาวะสมองเสื่อมระยะท้ายในผู้สูงอายุก่อให้เกิดภาระต่อครอบครัวและผู้ดูแลทั้งด้านร่างกาย จิตใจ และสังคมอย่างมีนัยสำคัญ อย่างไรก็ตามประเทศไทยยังขาดรูปแบบการดูแลที่เฉพาะเจาะจงสำหรับผู้ป่วยกลุ่มนี้ในบริบทชุมชน

วัตถุประสงค์การวิจัย: 1) เพื่อสำรวจสถานการณ์และความต้องการการดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมระยะท้ายในชุมชน 2) เพื่อพัฒนารูปแบบการดูแลโดยใช้ครอบครัวและชุมชนเป็นฐาน และ 3) เพื่อประเมินประสิทธิผลของรูปแบบที่พัฒนาขึ้น

ระเบียบวิธีวิจัย: การวิจัยและพัฒนานี้ดำเนินการระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ถึงสิงหาคม พ.ศ. 2568 ในชุมชนคัดเลือกจังหวัดปทุมธานี แบ่งเป็น 3 ระยะ ได้แก่ ระยะที่ 1 วิเคราะห์สถานการณ์ โดยกลุ่มตัวอย่างประกอบด้วยผู้สูงอายุ ผู้ดูแล ประชาชน ผู้นำชุมชน/อาสาสมัครสาธารณสุข และบุคลากรสาธารณสุข กลุ่มละ 20 คน รวม 100 คน (8 สัปดาห์) ระยะที่ 2 พัฒนารูปแบบการดูแลโดยใช้วงจร PAOR กับผู้เชี่ยวชาญและผู้นำชุมชน จำนวน 20 คน (12 สัปดาห์) และระยะที่ 3 ทดลองใช้และประเมินผลกับผู้ดูแลผู้สูงอายุสมองเสื่อมระยะท้าย ผู้สูงอายุ และผู้นำชุมชน/อาสาสมัครสาธารณสุขกลุ่มละ 20 คน รวม 60 คน (4 สัปดาห์) เครื่องมือได้แก่ แบบสอบถามความรู้ (KR-20 = .82) แบบประเมินความสามารถในการดูแล (α = .89) และแบบสอบถามความพึงพอใจ (α = .91) วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนา Paired t-test และ Cohen's d

ผลการวิจัย: การสนทนากลุ่มพบว่าผู้ดูแลในชุมชนส่วนใหญ่ขาดความรู้และทักษะในการดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อมระยะท้าย และมีความเครียดจากภาระการดูแลในระดับสูง รูปแบบการดูแลที่พัฒนาขึ้นประกอบด้วย 5 องค์ประกอบ ได้แก่ การประเมินสภาพผู้ป่วยและครอบครัว การให้ความรู้และฝึกทักษะ การจัดการอาการ การประสานงานกับทีมสหวิชาชีพ และการสนับสนุนจากชุมชน ภายหลังการใช้รูปแบบ กลุ่มตัวอย่างมีคะแนนความรู้และความสามารถในการดูแลสูงกว่าก่อนการทดลองอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p < .05) โดยมีขนาดอิทธิพลระดับปานกลาง และมีความพึงพอใจในระดับมาก (M = 85, SD = 9.60)

สรุปผล: รูปแบบการดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมระยะท้ายโดยใช้ครอบครัวและชุมชนเป็นฐานมีประสิทธิผลในการเพิ่มความรู้และความสามารถในการดูแลของผู้ดูแล และสามารถนำไปประยุกต์ใช้ในชุมชนที่มีบริบทใกล้เคียงกันได้

ข้อเสนอแนะ: รูปแบบนี้สามารถนำไปใช้โดย รพ.สต. สถานศึกษาพยาบาล และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเพื่อพัฒนาการดูแลผู้สูงอายุสมองเสื่อมระยะท้ายในชุมชน

Downloads

Download data is not yet available.

เอกสารอ้างอิง

World Health Organization. Dementia: A public health priority. Geneva: WHO Press; 2023.

Office of The National Economic and Social Development Board. Population projections for Thailand 2010-2040. Bangkok: Duan Tula Printing; 2013. (in Thai)

Jayathavaj V, Harnsomskul R. Forecasting the number of inpatients with dementia and alzheimer's disease in Thailand. Academic Journal of Comminuty Public Health 2024;10(4):74-85. (in Thai)

Dempsey L, Dowling M, Larkin P, Murphy K. Providing care for a person with late-stage dementia at home: What are carers' experiences. Dementia 2020;19(2):352-74. doi: 10.1177/1471301218774937.

Department of Health Service Support, Ministry of Public Health. Pathum Thani province data report: 3 doctors know you, elderly population data 2021. [Internet]. 2021 [cited 2026 Jun 15]. Available from: https://3doctor.hss.moph.go.th

Collins RN, Kishita N. Prevalence of depression and burden among informal care-givers of people with dementia: A meta-analysis. Ageing and Society 2020;40(11):2355-92.

Sanprakhon P, Chaimongkol N, Lach HW. Integrative stress reduction program for family caregivers of persons with advanced dementia: A randomized-controlled trial. Western Journal of Nursing Research 2024;46(1):1017-26. doi: 10.1177/01939459231201251.

Srichanuan P, Nukaew O, Kongsuwan V. Predicting factors of burden among caregivers of elderly dementia patients with behavioral and psychological symptoms. In: Proceedings of the 10th National and 8th International Academic Conference and Research Presentation. North Eastern University; 2023. p. 319-31. (in Thai)

Opas P, Arunsirot N, Pattarawongthana J, Boonyarittanon N. The development of healthcare model and memory rehabilitation of elderly with dementia by using community-based participation. Community and Social Development Journal 2025;26(1):166-77. doi: 10.57260/csdj.2025.268031.

Suphaaksorn B. The effect of nursing care at home with family and community participation program on behavioral and psychological symptoms of dementia (BPSD) of the elderly with dementia in community. The Journal of Psychiatric Nursing and Mental Health 2024;38(3):1-15. (in Thai)

Suwan A. Improving caregiver's knowledge in management of behavioral and psychological symptoms of dementia. Journal of Science and Technology Association of Private Higher Education Institutions of Thailand 2024;13(1):36-49. (in Thai)

Komjakraphan P. Caring for community-dwelling older adults having dementia: A concept of person-centred care. Journal of Thailand Nursing and Midwifery Council 2019;34(4):5-18. (in Thai)

Sondell A, Lampinen J, Conradsson M, Littbrand H, Englund U, Nilsson I, et al. Experiences of community-dwelling older people with dementia participating in a person-centred multidimensional interdisciplinary rehabilitation program. BMC Geriatrics 2021;21:341. doi: 10.1186/s12877-021-02282-y.