การพัฒนารูปแบบการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชเพื่อเสริมสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพ ของเกษตรกร เขตสุขภาพที่ 7
คำสำคัญ:
ความรอบรู้ด้านสุขภาพ, สารเคมีกำจัดศัตรูพืช, เกษตรกรบทคัดย่อ
การวิจัยและพัฒนานี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชเพื่อเสริมสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพของเกษตรกรเขตสุขภาพที่ 7 ดำเนินการวิจัย 3 ระยะ คือ ระยะที่ 1 ศึกษาสถานการณ์ในกลุ่มตัวอย่าง 372 คน ระยะที่ 2 พัฒนารูปแบบการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชเพื่อเสริมสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพของเกษตรกร และระยะที่ 3 ทดลองใช้รูปแบบในกลุ่มทดลองและกลุ่มควบคุม กลุ่มละ 30 คน เก็บรวบรวมข้อมูลระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ – สิงหาคม 2568 โดยใช้แบบสอบถาม ผลการวิจัยระยะที่ 1 พบว่า เกษตรกรในเขตสุขภาพที่ 7 ส่วนใหญ่มีความรอบรู้สุขภาพในการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชอยู่ในระดับน้อย รูปแบบที่พัฒนาขึ้น ประกอบด้วย 3 กิจกรรม ได้แก่ (1) กิจกรรมให้ความรู้เรื่องสารเคมีกำจัดศัตรูพืชด้วยรูปแบบการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชผ่านแอปพลิเคชันหรือเว็บเพจ (2) กิจกรรมเสริมทักษะการใช้โปรแกรมข้อมูลสารเคมีกำจัดศัตรูพืชผ่านมือถือ/คอมพิวเตอร์ และ (3) กิจกรรมฝึกใช้โปรแกรมข้อมูลสารเคมีกำจัดศัตรูพืชผ่านมือถือ/คอมพิวเตอร์ ผลการทดลองในระยะที่ 3 พบว่า หลังการใช้รูปแบบ กลุ่มทดลองมีความรอบรู้ด้านสุขภาพ ทัศนคติ และพฤติกรรมป้องกันการสัมผัสสารเคมีกำจัดศัตรูพืช สูงกว่าก่อนใช้รูปแบบและสูงกว่ากลุ่มควบคุมทุกด้าน อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ที่ระดับ 0.05 ดังนั้นหน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถนำรูปแบบที่พัฒนาขึ้นไปประยุกต์ใช้ ในการเสริมสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพให้แก่เกษตรกร เพื่อให้เกษตรกรมีพฤติกรรมในการป้องกันการสัมผัสสารเคมีกำจัดศัตรูพืชอย่างยั่งยืนสืบไป
เอกสารอ้างอิง
กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. (2565). สถานการณ์โรคและภัยสุขภาพจากการประกอบอาชีพและสิ่งแวดล้อม. กองโรคจากการประกอบอาชีพและสิ่งแวดล้อม.
กองสุขศึกษา กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข. (2559). ความรอบรู้ด้านสุขภาพ ตามหลัก 3อ 2ส. โรงพิมพ์องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก.
กองสุขศึกษา กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข. (2561). การเสริมสร้างและประเมินความรอบรู้ด้านสุขภาพและพฤติกรรมสุขภาพ กลุ่มเด็กและเยาวชน กลุ่มประชาชนที่มีอายุ 15 ปีขึ้นไป.โรงพิมพกองสุขศึกษากระทรวงสาธารณสุข.
ชุติมา ถนอมสิทธิ์ และ นฤนาท มาลารัมย์. (2560). ผลกระทบของไกลโฟเสทที่มีต่อสัตว์น้ำ. วารสารวิทยาศาสตร์ คชสาส์น, 39(1), 98-109.
ธวัชชัย เอกสันติ, นิภา มหารัชพงศ์, ยุวดี รอดจากภัย, และ อนามัย เทศกะทึก. (2565). ความสัมพันธ์ระหว่างความรอบรู้ด้านสุขภาพกับพฤติกรรมป้องกันการรับสัมผัสสารเคมี กำจัดศัตรูพืชของเกษตรกรผู้ปลูกข้าว จังหวัดนครราชสีมา. วารสารสุขภาพและการศึกษาพยาบาล, 28(2), 1–15. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/Jolbcnm/article/view/258512/177436
นาตยา พรมศรีธรรม และ สมศักดิ์ อินทมาต. (2566). ผลของโปรแกรมการส่งเสริมความรอบรู้ด้านสุขภาพและพฤติกรรมการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชของเกษตรกรผู้ปลูกหอมแบ่ง. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน, 8(3), 34–42.
บุญเลี้ยง สุพิมพ์ และ อาจินต์ สงทับ. (2565). การมีส่วนร่วมของชุมชนในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการ ใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชของเกษตรกร: การพัฒนาการนำไปปฏิบัติและการประเมินผล. วารสารเทคโนโลยีภาคใต้, 15(1), 149-159.
ประยุทธ วรรณอุดม. (2561). ปัจจัยที่ทำให้สื่อสารเพื่อลดการใช้สารเคมีการเกษตรในประเทศไทยไม่ประสบความสำเร็จ. วารสารการสื่อสาร มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย, 1(3), 42-65.
พรหมภัณท์ สุขโชติ. (2568). ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการป้องกันอันตรายจากการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชของเกษตรกรเขตพื้นที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านวังแดง อำเภอตรอน จังหวัดอุตรดิตถ์. วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีนอร์ทเทิร์น, 6(2), 1–12.
ระบบคลังข้อมูลสุขภาพ. (28 มีนาคม 2567). อัตราป่วยจากพิษสารกำจัดศัตรูพืช. https://hdcservice. moph.go.th/hdc/reports/report.php?cat_id=f16421e617aed29602f9f09d951cce68&id=46914a29aebb9e55230cc408f59f2d39
วชิร งามล้วน. (2566). การมีส่วนร่วมของเกษตรกรผู้ปลูกพริกในการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชที่ปลอดภัย และถูกต้อง : บ้านปะโด๊ะ ตำบลปราสาท อำเภอห้วยทับทัน จังหวัดศรีสะเกษ. วารสารวิจัยและพัฒนาสุขภาพศรีสะเกษ. 2(3), 1–13. https://he03.tci-thaijo.org/index.php/SJRH/article/view/1745
วันปิติ ธรรมศรี. (2564). ผลกระทบทางสุขภาพและสิ่งแวดล้อมจากการใช้สารเคมีทาง การเกษตรของเกษตรกรไทย. วารสารเกษตรพระจอมเกล้า, 39(4), 329-336.
สมหญิง สิงห์ทอง และ สมศักดิ์ อินทมาต. (2566). ผลของการประยุกต์ใช้แบบแผนความเชื่อด้านสุขภาพต่อพฤติกรรมการป้องกันอันตรายจากการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชของเกษตรกรผู้ปลูกหอมแดง. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน, 8(2), 677-686.
สุธาสินี อั้งสูงเนิน. (2558). ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมจากการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืช. วารสารวิชาการมหาวิทยาลัยอิสเทิร์นเอเชีย, 9(1), 50-63.
Ahmad. A., Shahid, M., Khalid, S., Zaffar, H., Naqvi, T., Pervez, A., Bilal, M., Ali, M. A., Abbas, G., & Nasim, W. (2018). Residues of endosulfan in cotton growing area of Vehari, Pakistan: An assessment of knowledge and awareness of pesticide use and health risks. Environ Sci Pollut Res Int, 26(20), 20079-20091. https://doi.org/10.1007/s11356-018-3169-6
Bloom, B. S. (1971). Mastery learning. In J. H. Block (Ed.), Mastery learning: Theory and practice. Holt, Rinehart & Winston.
Burns, N., & Grove, S. K. (2005). The practice of nursing research: Conduct, critique, and utilization (5th ed.). Elsevier Saunders.
Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Lawrence Erlbaum Associates.
Daniel, W. W. (2010). Determination of sample size for estimating propositions. In W. W. Daniel (Ed.), Biostatistics: A foundation for analysis in the health sciences. John Wiley & Sons.
Faul, F., Erdfelder, E., Lang, A.-G., & Buchner, A. (2007). G*Power 3: A flexible statistical power analysis program for the social, behavioral, and biomedical sciences. Behavior Research Methods, 39(2), 175-191.
Frontiers in Microbiology. (2022). Current status of pesticide effects on environment, human health and mitigation strategies. Frontiers in Microbiology.
Likert, R. A. (1970). A technique for the measurement of attitudes. Rand McNally.
Nutbeam, D. (2000). Health literacy as a public health goal: A challenge for contemporary health education and communication strategies into the 21st century. Health Promotion International, 15(3), 259-267.
PAN Europe. (2021). The impact of pesticides on people’s health. Pesticide Action Network Europe.
Pender, N. J. (1996). Health promotion in nursing practice (3rd ed.). Appleton & Lange.
Pesticide Reform. (2016). Pesticides & human health. Pesticide Reform.
Sabaisook, S. ., Cheewakul, K., Swatdiwong, P., Trainattawan, W., & Thangkratok, P. (2025). Health literacy, medication adherence, and preventive behaviors of patients with pulmonary tuberculosis at the Chest Disease Institute. Disease Control Journal, 51(1), 33–44. https://doi.org/10.14456/dcj.2025.3
Sorensen, K., Van den Broucke, S., Fullam, J., Doyle, G., Pelikan, J., Slonska, Z., & Brand, H. (2012). Health literacy and public health: A systematic review and integration of definitions and models. BMC Public Health, 12(1), 80. https://doi.org/10.1186/1471-2458-12-80
Statista Database. (24 October 2024). Global pesticide consumption 1990–2022. https://www.statista.com/statistics/1263077/global-pesticide-agricultural-use/?srsltid=AfmBOoqUtZRRM-yxq49xOWrcSgia2F0oxYakxVTxVBs2SrCKLK0TCz9B
World Health Organization. (1998). Health promotion glossary. https://www.who.int/publiccations/i/item/WHO-HPR-HEP-98.1
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 มหาวิทยาลัยคริสเตียน
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
