อิทธิพลของปัจจัยทางนิเวศวิทยาและประเภทภาชนะต่อจำนวนของลูกน้ำยุง: กรณีศึกษาพื้นที่ตำบลขุนทะเลและตำบลมะขามเตี้ย อำเภอเมือง จังหวัดสุราษฎร์ธานี
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทนำ: ยุงเป็นพาหะนำเชื้อโรคหลายชนิดซึ่งเป็นสาเหตุการเสียชีวิตของมนุษย์หลายล้านคนในแต่ละปี การแพร่ระบาดของโรคมีความสัมพันธ์ความชุกชุมและปริมาณยุง ซึ่งมีความเชื่อมโยงกับปัจจัยทางนิเวศวิทยาที่ซับซ้อนและลักษณะทางกายภาพของภาชนะ การควบคุมลูกน้ำยุง จึงถือแนวทางหนึ่งที่สำคัญในการลดการแพร่ระบาดของโรคอันมียุงเป็นพาหนะ วัตถุประสงค์เพื่อสำรวจปัจจัยทางนิเวศวิทยาในแหล่งเพาะพันธุ์ลูกน้ำยุง ความชุกของลูกน้ำยุง จำแนกประเภทของภาชนะที่พบลูกน้ำยุง รวมถึงวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยทางนิเวศวิทยากับจำนวนลูกน้ำยุง
วิธีการศึกษา: การวิจัยครั้งนี้ เป็นการศึกษาเชิงสำรวจ (Survey Research) เครื่องมือที่ใชในการวิจัยไดแก่ แบบสํารวจลูกน้ำยุงตามแนวทางของ GLOBE ดำเนินการเก็บข้อมูลลูกน้ำยุงจากแหล่งเพาะพันธุ์ยุงที่อยู่นอกบ้านร่วมกับปัจจัยทางด้านนิเวศวิทยาในพื้นที่ตำบลขุนทะเล และ ตำบลมะขามเตี้ย อำเภอเมือง จังหวัดสุราษฎร์ธานี โดยวิธีการสุ่มอย่างง่าย (Simple random sampling) รวมทั้งสิ้น 70 จุด (พื้นที่ชุมชน 34 จุด พื้นที่เกษตรกรรม 29 จุด และพื้นที่ธรรมชาติ 7 จุด) ตั้งแต่เดือนมิถุนายน - กันยายน พ.ศ. 2567 วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณา ร้อยละ ค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน และสัมประสิทธิ์สหสัมพันธ์แบบสเปียร์แมนของลูกน้ำยุงกับปัจจัยทางนิเวศวิทยาในแหล่งเพาะพันธุ์ยุง
ผลการศึกษา: ผลการศึกษา พบลูกน้ำยุงทั้งหมด 9,297 ตัว แบ่งเป็นลูกน้ำยุงลาย 8,238 ตัว (ร้อยละ 88.60) และลูกน้ำยุงรำคาญ 1,059 ตัว (ร้อยละ 11.40) จากภาชนะซึ่งจำแนกออกเป็น 7 ประเภท คือ พลาสติก รองลงมาวัสดุธรรมชาติ โฟม ยางล้อรถ ดินเผา เหล็ก/สเตนเลส และ แก้ว ตามลำดับ อุณหภูมิน้ำเฉลี่ยในแหล่งเพาะพันธุ์ยุงอยู่ระหว่าง 29.78-31.58 องศาเซลเซียส ค่า pH เฉลี่ยอยู่ระหว่าง 7.15-7.85 และค่าการนำไฟฟ้าเฉลี่ยอยู่ระหว่าง 205.25-244.35 µS/cm จำนวนลูกน้ำยุงมีความสัมพันธ์กับ pH, EC และอุณหภูมิน้ำอยู่ในระดับต่ำ แต่มีสัมพันธ์เชิงบวกอย่างมีนัยสำคัญกับการใช้ประโยชน์ที่ดิน (r=0.246; p<0.05) โดยจำนวนลูกน้ำยุงลายมีความสัมพันธ์เชิงบวกอย่างมีนัยสำคัญกับการใช้ประโยชน์ที่ดิน (r=0.426, p<0.01) และมีความสัมพันธ์เชิงลบอย่างมีนัยสำคัญกับลูกน้ำยุงรำคาญ (r=-0.370, p<0.01)
สรุปผล: ภาชนะที่เป็นแหล่งเพาะพันธุ์ของลูกน้ำยุงส่วนใหญ่เป็นภาชนะที่มนุษย์สร้างขึ้นโดยเฉพาะพลาสติก และจำนวนลูกน้ำยุงมีสัมพันธ์กับการใช้ประโยชน์ที่ดิน ดังนั้นการเฝ้าระวังยุงเพื่อป้องกันการระบาดของโรคควรเน้นเรื่องการจัดการขยะพลาสติกให้ไม่สามารถรอรับน้ำได้เพื่อลดแหล่งเพาะพันธุ์ยุง และต้องครอบคลุมพื้นที่ทั้งที่เป็นแหล่งชุมชนและพื้นที่เกษตรกรรม
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
World Health Organization. Dengue [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2025 [cited 2025 August 20]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue.
Chansang C, Krutbut J, Makruen T, Suebsaard W, Denchonchai E, Ninphanomchai S et al. Dengue risk areas for Thailand from Aedes ovitrap survey and dengue cases analysis with Geographic Information System. Bull Dept Med Sci. 2021;63(1):78-91. https://doi.10.1093/trstmh/traa203.
Hajarean N, Yuttithum, M. Dengue Fever and Climate Change: Health Vulnerability and Adaptation Assessment. JCCPH. 2019;1(1):24-40.
Carneiro MAF, Alves BDCA, Gehrke FDS, Domingues JN, Sá N, Paixão S, et al. Environmental factors can influence dengue reported cases. Rev Assoc Med Bras. 2017;63(11):957-961. https://doi: 10.1590/1806-9282.63.11.957.
Tuladhar R, Singh A, Banjara MR, Gautam I, Dhimal M, Varma A, et al. Effect of meteorological factors on the seasonal prevalence of dengue vectors in upland hilly and lowland Terai regions of Nepal. Parasites Vectors. 2019;12:42. https://doi.org/10.1186/s13071-019-3304-3.
Division of Epidemiology. Outbreak Verification Summary, Week 34, 2024. WESR. 2024; 55(9):1-4. https://doi.org/10.59096/wesr.v55i9.3482.
Ruairuen W, Amnakmanee K, Primprao O, Boonrod T. Effect of ecological factors and breeding habitat types on Culicine larvae occurrence and abundance in residential areas Southern Thailand. Acta Trop. 2022;234:106630. https://doi:10.1016/j.actatropica.2022.106630.
Karuitha M, Bargul J, Lutomiah J, Muriu S, Nzovu J, Sang R, et al. Larval habitat diversity and mosquito species distribution along the coast of Kenya. Wellcome Open Res. 2019;13(4):175. https://doi: 10.12688/wellcomeopenres.15550.1.
Waewwab P, Sungvornyothin S, Okanurak K, Soonthornworasiri N, Potiwat R, Raksakoon C. Characteristics of water containers influencing the presence of Aedes immatures in an ecotourism area of Bang Kachao Riverbend, Thailand. J Health Res. 2019;33(5):398-407. https://doi.org/10.1108/JHR-09-2018-0096.
Apiwathnasorn C. Climate Change and Mosquito Vectors. J Trop Med. 2012;35(2):78-85.
Asgarian TS, Moosa-Kazemi SH, Sedaghat MM. Impact of meteorological parameters on mosquito population abundance and distribution in a former malaria endemic area, central Iran. Heliyon. 2021;7(12):e08477. https://doi:10.1016/j.heliyon.2021.e08477.
Costanzo KS, Mormann K, Juliano SA. Asymmetrical competition and patterns of abundance of Aedes albopictus and Culex pipiens (Diptera: Culicidae). J Med Entomol. 2005;42:559–70.
Ibrahim AEA, El-Monairy OM, El-Sayed YA, Baz MM. Mosquito breeding sources in Qalyubiya Governorate. Egypt Acad J Biol. 2011;3:25–39.
Rao BB, Harikumar P, Jayakrishnan T, George B. Characteristics of Aedes (Stegomyia) albopictus Skuse (Diptera: Culicidae) breeding sites. Southeast Asian J Trop Med Public Health. 2011;42:1077–82.
Kenawy M, Ammar S, Abdel-Rahman H. Physico-chemical characteristics of the mosquito breeding water in two urban areas of Cairo Governorate, Egypt. J Entomol Acarol Res. 2013;45:e17.
Nikookar SH, Fazeli-Dinan M, AzariHamidian S, Mousavinasab SN, Aarabi M, Ziapour SP, et al. Correlation between mosquito larval density and their habitat physicochemical characteristics in Mazandaran Province, northern Iran. PLOS Negl Trop Dis. 2017;11(8):e0005835. https:// doi.org/10.1371/journal.pntd.0005835.
Khun Thale Subdistrict Municipality. Local Development Plan (2023-2027) 1st Revised Edition/2025 [Internet]. Suratthani: Khun Thale Subdistrict Municipality; 2025 [cited 2025 May 12]. Available from: https://www.khuntalae.go.th/pdf/file1.pdf.
Chareonviriyaphap T, Akratanakul P, Nettanomsak S, Huntamai S. Larval habitats and distribution patterns of Aedes aegypti (Linnaeus) and Aedes albopictus (Skuse), in Thailand. Southeast Asian J Trop Med Public Health. 2003;34:529-535.
Sriklin T, Kajornkasirat S, Puttinaovarat S. Dengue Transmission Mapping with Weather-Based Predictive Model in Three Southernmost Provinces of Thailand. Sustainability. 2021;13(12):6754. https://doi.org/10.3390/su13126754.
GLOBE program. Mosquito Protocol Bundle [Internet]. Colorado: GLOBE; 2025 [cited 2025 January 3]. Available from: https://www.globe.gov/web/earth-systems/bundles/mosquito-bundle.
Rahman SJ, Jalees S, Sharma RS, Verghese T. Relevance of Aedes larval/house index in predicting outbreaks of dengue/dengue haemorrhagic fever. Dengue News. 1992;17:5–7.
Rattanarithikul R, Panthusiri P. Illustrated keys to the medically important mosquitos of Thailand. Southeast Asian J Trop Med Public Health. 1994;25(1):1-66.
Promprao S, Ratmanee Y, Kaikaew J. Ecology of Aedes Mosquitoes in Kreang Sub-District, Cha-Uat District, Nakhon Si Thammarat. Thaksin J. 2018;21(1):9-20.
Sun D, Williges E, Unlu I, Healy S, Williams GM, Obenauer P, et al. Taming a tiger in the city: comparison of motorized backpack applications and source reduction against the Asian tiger mosquito, Aedes albopictus. J Am Mosq Control Assoc. 2014;30(2):99–105. https://doi.org/10.2987/13-6394.1.
Nordin O, Ney TG, Ahmad NW, Benjamin S, Lime LH. Identification of Aedes aegypti (L) and Aedes albopictus (Skuse) breeding habitats in dengue endemic sites in Kuala Lumpur federal territory and Selangor state, Malaysia. Southeast Asian J Trop Med Public Health. 2017;48(4):786–798.
Couret J, Benedict MQ. A meta-analysis of the factors influencing development rate variation in Aedes aegypti (Diptera: Culicidae). BMC Ecol Evol. 2014;14:3.
Christophers SR. Aedes aegypti (L.) the Yellow Fever Mosquito; Cambridge University Press: London, UK. 1960.
Reinhold JM, Lazzari CR, Lahondère C. Effects of the Environmental Temperature on Aedes aegypti and Aedes albopictus Mosquitoes: A Review. Insects. 2018;9:158. https://doi:10.3390/insects9040158.
Nayak PP, Jagadeesha Pai B J, Govindan S, Babu NN. Influence of climatic and land use factors on post-monsoon distribution of Aedes mosquito vectors in Udupi taluk. Scientific Reports. 2025;15:36649. https://doi.org/10.1038/s41598-025-20413-y.
Jemal Y, Al-Thukair AA. Combining GIS application and climatic factors for mosquito control in Eastern Province, Saudi Arabia. Saudi J Biol Sci. 2018;25(8):1593–1602. https://doi.org/10.1016/j.sjbs.2016.04.001.
DeLittle SC, Bowman DM, Whelan PI, Brook BW, Bradshaw CJA. Quantifying the drivers of larval density patterns in two tropical mosquito species to maximize control efficiency. Environ Entomol. 2009;38:1013–1021.
Dieng H, Rahman GMS, Hassan AA, Salmah MRC, Satho T, Miake F, et al. The effects of simulated rainfall on immature population dynamics of Aedes albopictus and female oviposition. Int J Biometeorol. 2012;56:113–120.
Bashar K, Tuno N. Seasonal abundance of Anopheles mosquitoes and their association with meteorological factors and malaria incidence in Bangladesh. Parasit Vectors. 2014;7:442.
Okogun GR, Nwoke B, Okere A, Anosike J, Esekhegbe A. Epidemiological implications of preferences of breeding sites of mosquito species in Midwestern Nigeria. Ann Agric Environ Med. 2003;10(2):217-22.
Nikookar SH, Fazeli-Dinan M, Azari-Hamidian S, Mousavinasab SN, Aarabi M, Ziapour SP, et al. Correlation between mosquito larval density and their habitat physicochemical characteristics in Mazandaran Province, northern Iran. PLOS Negl Trop Dis. 2018;11(8):e0005835. https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0005835.
Sumodan PK, Nair GD, Thejass P. Rubber Plantations as Mosquito Breeding Ecosystems: A Global Review. J Commun Dis. 2024;56(2):90-95. https://doi:10.24321/0019.5138.202437.
Ferraguti M, Puente JM, Roiz D, Ruiz S, Soriguer R, Figuerola J. Effects of landscape anthropization on mosquito community composition and abundance. Scientific Reports. 2016;6:29002. https://doi.org/10.1038/srep29002.
Leisnham, P, Juliano SA. Impacts of climate, land use, and biological invasion on the ecology of immature Aedes mosquitoes: implications for La Crosse emergence. Ecohealth. 2012;9:217–228. https://doi.org/10.1007/s10393-012-0773-7.
Diallo D, Diagne C, Hanley KA, Sall AA, Buenemann M, Ba Y, et al. Larval ecology of mosquitoes in sylvatic arbovirus foci in southeastern Senegal. Parasit Vectors. 2012;5:286. https://doi.org/10.1186/ 1756-3305-5-286.
Vanslembrouck A, Jansen S, De Witte J, Janssens C, Vereecken S, Helms M, Lange U, et al. Larval Competition between Aedes and Culex Mosquitoes Carries over to Higher Arboviral Infection during Their Adult Stage. Viruses. 2024;16(8):1202. https://doi.org/10.3390/v16081202.
