ระบบบริการสุขภาพตนเองในหมู่บ้าน

บทคัดย่อ

ความสำคัญ: ระบบบริการสุขภาพของภาครัฐในประเทศไทยมีความซับซ้อน ทำให้การเข้าถึงบริการของ
ประชาชนยังไม่ทั่วถึง ดังนั้นระบบบริการสุขภาพตนเองโดยไม่ต้องพึ่งพาภาครัฐ โดยอาศัยการมีส่วนร่วม
ของคนในชุมชน กลมกลืนกับบริบทของชุมชน สามารถเป็นต้นแบบระบบบริการสาธารณสุขเพื่อให้ประชาชน
เข้าถึงบริการอย่างทั่วถึงได้

วัตถุประสงค์: เพื่อศึกษาระดับความสามารถของชุมชนในการจัดการสุขภาพตนเองและสร้างรูปแบบ
การบริการสุขภาพตนเองในหมู่บ้าน กลมกลืนกับ บริบท วัฒนธรรม ชาติพันธุ์ของชุมชน

วิธีการวิจัย: เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม ณ บ้านเมืองแพม ตำบลถํ้าลอด อำเภอปางมะผ้า
จังหวัดแม่ฮ่องสอน มีผู้ร่วมในงานวิจัย ได้แก่ ผู้นำชุมชน อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านและ
ประชาชนทั่วไป ทำการศึกษาระหว่างเดือน ตุลาคม 2567 ถึงเดือน มีนาคม พ.ศ. 2568 เครื่องมือที่ใช้
ได้แก่ แบบประเมินความรู้เกี่ยวกับการใช้ยารักษาตนเอง แบบประเมินการปฏิบัติตัวในการใช้ยารักษาตนเอง
แบบประเมินความรอบรู้ด้านการใช้ยาอย่างสมเหตุผลสำหรับประชาชนไทย และเครื่องมือที่ได้พัฒนาขึ้นมา
ได้แก่ แบบประเมินแบบประเมินความสามารถของชุมในระบบบริการสุขภาพตนเองในหมู่บ้าน แบบประเมิน
ความรู้การตรวจรักษา โรคไข้หวัด คออักเสบ โรคอุจจาระร่วงเฉียบพลันและแผลทั่วไป และแบบประเมิน
ทักษะการตรวจรักษา โรคไข้หวัด คออักเสบ โรคอุจจาระร่วงเฉียบพลันและแผลทั่วไป ได้มีการวิเคราะห์
ข้อมูลโดยใช้สถิติพรรณนา ได้แก่ ร้อยละ ค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน

ผลการศึกษา: การคึกษามีการแบ่งเป็น 5 ขั้นตอนได้แก่
1. ขั้นการศึกษาบริบท พบว่าหมู่บ้านเมืองแพมเป็นชุมชนชาว ปกาเกอะญอ (กะเหรี่ยง) ประชาชน
ส่วนใหญ่มีอาชีพเกษตรกรรม มีประเพณี วัฒนธรรมที่เป็นเอกลักษณ์ของชาติพันธุ์ มีการเข้ารับบริการ
จากสถานบริการสาธารณสุขด้วยโรคของระบบหายใจและโรคเรื้อรังต่าง ๆ เป็นต้น
2. ขั้นกำหนดปัญหา มีการชี้แจงเกี่ยวกับงานวิจัย นำเสนอข้อมูลสุขภาพ มีสนทนากลุ่มเพื่อออกแบบ
ระบบบริการสุขภาพโดยใช้หลัก Dialogue และประเมินความรู้เกี่ยวกับการใช้ยารักษาตนเองและการปฏิบัติ
เกี่ยวกับการใช้ยารักษาตนเองเพื่อเป็นข้อมูลประกอบการประเมินความสามารถด้านบุคคลากร พบว่า
มีคะแนน ระดับปานกลางคือร้อยละ 51.70 และร้อยละ 83.10 ตามลำดับ
3. ขั้นการวางแผนปฏิบัติงานวิจัย เพื่อประเมินความสามารถด้านบุคลากรเพิ่มเติม จึงได้ประเมิน
ความรอบรู้ด้านการใช้ยาอย่างสมเหตุสมผลของประชาชน พบว่ามีระดับปานกลาง (ร้อยละ 44.70) และ
ประเมินความสามารถของชุมชนด้านการจัดระบบบริการสุขภาพตนเองในหมู่บ้าน ได้คะแนน 16 คะแนน
(ผ่านเกณฑ์ประเมิน) และมีรายการเทียบเคียงกับการตรวจประเมินตามเกณฑ์คุณภาพและมาตรฐานในการ
ให้บริการสุขภาพปฐมภูมิพบว่า สามารถเทียบเคียงได้หลายหัวข้อที่ประเมิน
4. ขั้นการติดตามตรวจสอบและปรับปรุง ประเมินความรู้และทักษะการตรวจรักษาโรคของ
อาสาสมัครพบว่า มีความรู้อยู่ในระดับปานกลาง (ร้อยละ 56.50) และมีทักษะอยู่ในระดับสูง (ร้อยละ 100)
5. ขั้นการสรุปผลการวิจัย หมู่บ้านสามารถจัดระบบบริการสุขภาพตนเองได้ และควรมีกิจกรรม
เพิ่มเติมเช่น การส่งต่อผู้ป่วยฉุกเฉิน การใช้ Telemedicine เป็นต้น ซึ่งผู้วิจัยมีการปรับแผนการปฏิบัติงาน
ตามวิถีชีวิตของคนในหมู่บ้านจนสามารถดำเนินการจนสำเร็จ

สรุป: หมู่บ้านเมืองแพม ผ่านเกณฑ์ประเมินความสามารถของชุมชนในการจัดระบบบริการสุขภาพตนเอง
ในหมู่บ้าน โดยมีรูปแบบบริการดังนี้
ด้านการบริหารจัดการ มีคณะกรรมการ มีการกำหนดหน้าที่ ความรับผิดชอบ มีบัญชียา มีจุดบริการ
มีการบันทึกข้อมูลการรักษา มีอุปกรณ์พื้นฐานที่จำเป็น มีแนวทางการตรวจ ดูแล รักษาโรค ส่วน
ด้านบุคลากร มีแพทย์และเภสัชกรให้คำปรึกษา ประชาชนมีความรอบรู้ในการใช้ยาสมเหตุผล
มีอาสาสมัครให้บริการ และ
ด้านการจัดบริการ มีการตรวจ ดูแล รักษาโรคเบื้องต้น โรคไข้หวัด คออักเสบ โรคอุจจาระร่วงเฉียบพลัน
และแผลทั่วไป มีการตรวจวัดความดันโลหิต และให้บริการการคุมกำเนิด