ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อภาวะสุขภาพจิตของผู้ดูแลผู้สูงอายุโรคความดันโลหิตสูง ในชุมชน

ก้องกฤษฎากรณ์  ชนแดง; กานต์ตริน  ศรีสุวรรณ; เกษร  ศาสตราธรรม; สงวน  ธานี

ผู้แต่ง

ก้องกฤษฎากรณ์ ชนแดง คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี
กานต์ตริน ศรีสุวรรณ คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี
เกษร ศาสตราธรรม วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ คณะพยาบาลศาสตร์ สถาบันพระบรมราชชนก
สงวน ธานี นักวิชาการอิสระ

คำสำคัญ:

ภาวะสุขภาพจิต, ปัจจัยทำนาย, ผู้ดูแลผู้ป่วย, ผู้สูงอายุ, โรคความดันโลหิตสูง

บทคัดย่อ

ความเป็นมา: ปัจจุบันผู้สูงอายุที่มีโรคความดันโลหิตสูงเพิ่มขึ้น ส่งผลให้ผู้ดูแลประสบปัญหาสุขภาพจิต ทั้งภาวะซึมเศร้า วิตกกังวล และเครียด จากภาระดูแลผู้สูงอายุที่ยาวนาน จำเป็นต้องศึกษาปัจจัยที่ทำนายภาวะสุขภาพจิต เพื่อส่งเสริมคุณภาพชีวิตผู้ดูแลในระยะยาว งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อสุขภาพจิตผู้ดูแลผู้สูงอายุโรคความดันโลหิตสูงในชุมชน

วิธีดำเนินการวิจัย: การวิจัยเป็นพรรณนาเชิงทำนาย กลุ่มตัวอย่างคือ ผู้ดูแลผู้สูงอายุโรคความดันโลหิตสูงในอำเภอวารินชำราบ จังหวัดอุบลราชธานี 114 ราย ได้จากการสุ่มหลายขั้นตอน เครื่องมือวิจัยเป็นแบบวัดที่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพ ประกอบด้วย แบบสอบถามข้อมูลส่วนบุคคล แบบวัดการรับรู้สมรรถนะแห่งตน แบบวัดการมองโลกในทางบวก แบบวัดความฉลาดทางสุขภาพและแบบวัดการสนับสนุนจากแหล่งทรัพยากร ซึ่งมีค่าความเชื่อมั่น เท่ากับ .89, .85, .90 และ .92 ตามลำดับ และ แบบสอบถามภาวะสุขภาพจิตของผู้ดูแลผู้สูงอายุโรคความดันโลหิตสูง Depression Anxiety Stress Scales-21 (DASS-21) วัดระดับภาวะซึมเศร้า วิตกกังวล และเครียด ซึ่งมีค่าความเชื่อมั่น เท่ากับ .80, .76 และ .82 ตามลำดับ วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณนา และการวิเคราะห์ถดถอยพหุคูณแบบมีขั้นตอน

ผลการวิจัย: รายได้ การรับรู้สมรรถนะแห่งตน และการมองโลกในแง่บวก เป็นปัจจัยทำนายภาวะสุขภาพจิตของผู้ดูแล โดยรายได้ทำนายภาวะซึมเศร้า (Beta = -0.218) และวิตกกังวล (Beta = -0.227) ส่วนการรับรู้สมรรถนะแห่งตน (Beta = -0.241) และการมองโลกในแง่บวก (Beta = -0.222) ทำนายภาวะเครียดได้ ร้อยละ 12 อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ปัจจัยอื่นๆ ได้แก่ อายุ ระยะเวลาดูแล ความฉลาดทางสุขภาพ และการเข้าถึงแหล่งทรัพยากร ไม่สามารถทำนายภาวะสุขภาพจิตได้

สรุป: ผลการศึกษานี้ชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของการส่งเสริมการมีรายได้ การรับรู้สมรรถนะแห่งตน และทัศนคติเชิงบวก ซึ่งเป็นแนวทางในการวางแผนสนับสนุนผู้ดูแลผู้สูงอายุโรคความดันโลหิตสูงให้มีสุขภาพจิตที่ดี

เอกสารอ้างอิง

World Health Organization. Ageing and health [Internet]. Geneva: WHO; 2022 [cited 2025 Aug 20]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health

Department of Older Persons. Situation of the Thai older persons 2023. Bangkok: Ministry of Social Development and Human Security; 2023.

กองโรคไม่ติดต่อ กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. จำนวนและอัตราป่วยโดยโรค NCD [อินเทอร์เน็ต]. 2567 [เข้าถึงเมื่อ 15 ส.ค. 2568]. เข้าถึงได้จาก: http://www.thaincd.com/2016/mission/documents

จิรนันท์ ปุริมาตย์. ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อคุณภาพชีวิตของผู้ดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงในจังหวัดจันทบุรี. วารสารวิชาการสาธารณสุข 2562;28:612–9.

รวีวรรณ แก้วอยู่, พัชรรินทร์ เนียมเกิด, สุปราณี พรหมสุขันธ์. ความสัมพันธ์ระหว่างการเกื้อหนุนทางสังคม พฤติกรรมการดูแลสุขภาพกับคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุที่เจ็บป่วยด้วยโรคเรื้อรังในชุมชน. วารสารวิทยาลัยพยาบาลพระจอมเกล้า จังหวัดเพชรบุรี 2563;3:166–76.

อริศยา วิชัยดิษฐ์. ผลของโปรแกรมการส่งเสริมแหล่งทรัพยากรตามแนวคิดเพียร์ลินต่อภาวะซึมเศร้าในผู้ดูแลผู้สูงอายุภาวะสมองเสื่อม. วารสารพยาบาลทหารบก 2565;23:371–9.

สุกัญญา แก่นงูเหลือม. อิทธิพลของปัจจัยปกป้องที่มีต่อภาวะสุขภาพจิตของผู้สูงอายุในชุมชน [วิทยานิพนธ์พยาบาลศาสตรมหาบัณฑิต]. ชลบุรี: มหาวิทยาลัยบูรพา; 2563.

Harada K, Sugisawa H, Sugihara Y, Yanagisawa S, Shimmei M. Social support, negative interactions, and mental health: Evidence of cross-domain buffering effects among older adults in Japan. Res Aging 2018;40:388–405.

Pearlin LI, Mullan JT, Semple SJ, Skaff MM. Caregiving and the stress process: An overview of concepts and their measures. Gerontologist 1990;30:583–94.

Pinquart M, Sorensen S. Differences between caregivers and non-caregivers in psychological health and physical health: a meta-analysis. Psychol Aging. 2003;18:250-67.

Bandura A. Self-efficacy: The exercise of control. New York: W.H. Freeman and Company; 1997.

Scheier MF, Carver CS, Bridges MW. Distinguishing optimism from neuroticism (and trait anxiety, self-mastery, and self-esteem): a reevaluation of the Life Orientation Test. J Pers Soc Psychol 1994;67:1063–78.

Nutbeam D. The evolving concept of health literacy. Soc Sci Med 2008;67:2072–8.

Cohen S, Wills TA. Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychol Bull 1985;98:310-57.

Harada K, Sugisawa H, Sugihara Y, Yanagisawa S, Shimmei M. Social support and mental health among older caregivers in Japan. Int J Environ Res Public Health 2018;15:2498.

Lima TMF, Costa AF, Lopes MCBT, Campanharo CRV, Batista REA, Fernandes H, et al. Factors related to burden and self-care for hypertension in family caregivers. Cogitare Enferm 2023;28:e92871.

Cohen J. Statistical power analysis for the behavioral sciences. 2nd ed. Hillsdale (NJ): Lawrence Erlbaum Associates; 1988.

Lovibond SH, Lovibond PF. Manual for the Depression Anxiety Stress Scales. 2nd ed. Sydney: Psychology Foundation of Australia; 1995.

Sawang S, Oei TPS, Goh YW, Mukhtar F. Using the Depression Anxiety Stress Scale 21 (DASS-21) across cultures. Int J Psychol 2013;48:1018-29.

Carver CS, Scheier MF. Three human strengths. In: Aspinwall LG, Staudinger UM, editors. A psychology of human strengths: Fundamental questions and future direction for a positive psychology. Washington, DC: American Psychological Association; 2003. p. 87–102.

รุ่งนภา จันทรา, ชุลีพร หีตอักษร. ความฉลาดทางสุขภาพของนักศึกษาพยาบาล วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สุราษฎร์ธานี. วารสารมหาวิทยาลัยนราธิวาสราชนครินทร์ 2564;13:125–41.

กัลยารัตน์ ธีระธนชัยกุล. อิทธิพลของแรงสนับสนุนทางสังคมและคุณภาพชีวิตที่มีต่อความสุขของผู้สูงอายุเขตกรุงเทพมหานคร ปทุมธานี นนทบุรี และสมุทรปราการ [วิทยานิพนธ์บริหารธุรกิจมหาบัณฑิต]. ปทุมธานี: มหาวิทยาลัยศรีปทุม; 2563.

สถาบันราชานุกูล กรมสุขภาพจิต. รายงานการวิจัยเรื่องผลการใช้โปรแกรมครอบครัวต่อการรับรู้สมรรถนะพฤติกรรมการดูแลของครอบครัวและพัฒนาการของผู้ที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการและสติปัญญา. 2553.

วรธา มงคลสืบสกุล. การเข้าถึงบริการสาธารณสุขของไทย : ภาพสะท้อนและความเหลื่อมล้ำของกลุ่มเปราะบาง. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเอเชียอาคเนย์ 2565;6:55-69.

ปิยะ วงบุญสิน, สมชาย เปี่ยมพงษ์สานต์, สมศักดิ์ นิธิยารัมภ์พงศ์. การสูงวัยในประเทศไทย: บทบาทของครอบครัวและนัยเชิงนโยบาย. วารสารประชากรและการสูงอายุ 2564;14:365–80.

วิทยา จันทรเดวิท, ประเสริฐ พลพิรุฬห์. ภาระทางเศรษฐกิจของการดูแลระยะยาวในประเทศไทย. Social Science & Medicine 2020;265:113530.

Mahoney R, Regan C, Katona C. Anxiety and depression in family caregivers of the elderly: A review. Int J Geriatr Psychiatry 2021;36:147–56.

Orem DE. Nursing: Concepts of practice. 4th ed. St. Louis: Mosby; 2001.

Cheng ST, Mak E, Lau R. Resilience in family caregivers of persons with dementia: A systematic review. Gerontologist 2020;60:360–75.

สุพรรษา แสงพระจันทร์, จิณฑ์จุฑา ชัยเสนา ดาลลาส, ภรภัทร เฮงอุดมทรัพย์. การรับรู้ความหมายความมีคุณค่าในตนเองของผู้สูงอายุที่มีภาวะซึมเศร้า. วารสารพยาบาลกระทรวงสาธารณสุข. 2559;26:76–88.

Padwang B, Jongudomkarn D, Nieamsup T. Experience of grandchildren in caring for older adult in Thai family. International Journal of Multidisciplinary Research and Publications 2019;2:32–37.

Smith K. Correlates of physical and emotional strain among older adult caregivers. Journal of Aging & Social Policy 2020;32:234–49.

Wang YN, Hsu WC, Yang PS, Yao G, Chiu YC, Chen ST, Huang TH, Shyu YIL. Caregiving demands, job demands, and health outcomes for employed family caregivers of older adults with dementia: Structural equation modeling. Journal of Family Nursing 2018;24:491–510.

Purimat C, Nanthamongkolchai S, Munsawaengsub C, Pitikultang S, Yodmai K. Factors influencing quality of life among caregivers of dependent elderly persons in Chanthaburi province. Journal of Health Science 2019;28:610–9.

อุไรวรรณ ทองอร่าม, นิภาวรรณ สามารถกิจ. อิทธิพลของความพร้อมในการดูแล ภาระในการดูแล และรางวัลจากการดูแลต่อการปรับตัวของญาติผู้ดูแลผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง. วารสารสภาการพยาบาล 2562;46:88-102.

Moore C, Thoma-Lurken T, Klein M, Schilling G. Health literacy, eHealth literacy, and the well-being of informal caregivers of cancer patients: A cross-sectional study. Front Psychol 2024;15:1283227. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1283227.

Andrade C, Tavares M, Soares H, Coelho F, Tomás C. Positive Mental Health and Mental Health Literacy of Informal Caregivers: A Scoping Review. Int J Environ Res Public Health 2022;19:15276. doi: 10.3390/ijerph192215276.

Aldawsare R. The influence of health literacy and self-efficacy on caregiving burden among caregivers of patients with chronic illnesses [dissertation]. San Diego (CA): University of San Diego; 2022.

Information overload. A negative factor affecting mental health: Longevity Protocols [Internet]. [cited 2025 Aug 24]. Available from: https://longevity-protocols.com/en/knowledge-base/interventions/negative/information-overload/