ความถี่ที่เหมาะสมในการตรวจสอบความแม่นยำของตำแหน่งการฉายรังสีในผู้ป่วยมะเร็งบริเวณศีรษะและลำคอ

ธิดา นิยมไทย; ภูวศิษฐ์ วรารัฐเรืองวุฒิ; รัชดาภรณ์ ประเสริฐสม; ขันทอง ไชยมงคล; อรทัย สิงห์อุสาหะ; นพสวัสดิ์ ทาแกง; สมชาย ธนะสิทธิชัย; อรรถสิทธิ์ ศรีสุบัติ; จิตติพร นวลละออง

ผู้แต่ง

ธิดา นิยมไทย กลุ่มงานรังสีรักษา สถาบันมะเร็งแห่งชาติ
ภูวศิษฐ์ วรารัฐเรืองวุฒิ กลุ่มงานรังสีรักษา สถาบันมะเร็งแห่งชาติ
รัชดาภรณ์ ประเสริฐสม กลุ่มงานรังสีรักษา สถาบันมะเร็งแห่งชาติ
ขันทอง ไชยมงคล กลุ่มงานรังสีรักษา สถาบันมะเร็งแห่งชาติ
อรทัย สิงห์อุสาหะ กลุ่มงานรังสีรักษา สถาบันมะเร็งแห่งชาติ
นพสวัสดิ์ ทาแกง กลุ่มงานรังสีรักษา สถาบันมะเร็งแห่งชาติ
สมชาย ธนะสิทธิชัย กลุ่มงานวิจัย สถาบันมะเร็งแห่งชาติ
อรรถสิทธิ์ ศรีสุบัติ สถาบันวิจัยและประเมินเทคโนโลยีทางการแพทย์ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข
จิตติพร นวลละออง กลุ่มงานวิจัย สถาบันมะเร็งแห่งชาติ

บทคัดย่อ

รังสีรักษาเป็นวิธีการรักษาที่ใช้มากในมะเร็งบริเวณศีรษะและลำคอ ตั้งแต่การรักษาที่หวังผลให้หายขาดจากโรคไปจนถึงการรักษาแบบประคับประคอง แต่เนื่องด้วยลักษณะทางกายภาพที่มีความซับซ้อนและเป้าหมายของการรักษาไม่ได้มุ่งเน้นเฉพาะการรักษาให้หายขาดแต่คำนึงถึงคุณภาพชีวิตที่ดีทั้งในระหว่างและภายหลังการรักษาระบบรังสีรักษาภาพนำวิถีจึงถูกนำมาใช้ในการตรวจสอบความแม่นยำและถูกต้องของตำแหน่งการรักษา ลดความเสี่ยงในการเกิดภาวะแทรกซ้อนจากการได้รับรังสีของเนื้อเยื่อปกติโดยรอบ การศึกษาวิจัยเชิงคุณภาพในครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อหาความถี่ที่เหมาะสมในการตรวจสอบความแม่นยำของตำแหน่งการฉายรังสีบริเวณศีรษะและลำคอ โดยใช้อุปกรณ์บันทึกภาพถ่ายรังสีสองมิติชนิด electronic portal imaging device (EPID) โดยศึกษาในผู้ป่วยจำนวน 45 ราย รวมการถ่ายภาพรังสีในการตรวจสอบทั้งหมด 236 ครั้ง ตรวจสอบในตำแหน่งการฉายรังสีบริเวณ anterior lower neck และ lateral face and neck ในทิศทางแตกต่างกัน การตรวจสอบทำโดยการถ่ายภาพรังสีสัปดาห์ละ 1 ครั้ง เปรียบเทียบความแตกต่างจุดกำหนดโครงร่างกะโหลกศีรษะและกระดูกสันหลัง (bony landmark) บันทึกการเปลี่ยนแปลงของน้ำหนักตัวในแต่ละครั้งที่ทำการตรวจสอบผลการศึกษาพบว่าการเปลี่ยนแปลงของน้ำหนักตัวในระหว่างการรักษาเกิดทั้งแบบคงที่ เพิ่มขึ้นและลดลงในสัดส่วนใกล้เคียงกัน พบอุบัติการณ์ความคลาดเคลื่อนรวมของตำแหน่งการฉายรังสีขนาด 0.5 เซนติเมตรหรือมากกว่า จำนวน 42 ครั้ง คิดเป็นร้อยละ 8.9 จากการตรวจสอบทั้งหมด 472 ครั้ง โดยความคลาดเคลื่อนขนาดดังกล่าวพบในการตรวจสอบครั้งที่ 1, 2 และ 3 จำนวน 20, 12 และ 10 ครั้ง คิดเป็นร้อยละ 47.62, 28.57 และ 23.81 ตามลำดับ ตำแหน่งการฉายรังสีที่พบความคลาดเคลื่อนมากที่สุด คือบริเวณ anterior lower neck ในทิศทางซ้าย-ขวา ดังนั้นเพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดการตรวจสอบอาจดำเนินการในครั้งแรกของการฉายรังสีเฉพาะทิศทางซ้าย-ขวาของตำแหน่งการฉายรังสีบริเวณ anterior lower neck เพื่อให้ผู้ป่วยได้รับปริมาณรังสีเท่าที่จำเป็นลดภาระงาน ซึ่งการเพิ่มตำแหน่งหรือการตรวจสอบซ้ำควรพิจารณาความเหมาะสมร่วมกันในผู้ป่วยแต่ละรายตามดุลยพินิจของแพทย์และเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงาน

เอกสารอ้างอิง

Side effects of radiation treatment for head and neck cancer. Available at: http://dribrook.blogspot.com/p/radiation-side-effects.html. Accessed November 26, 2015.

Munshi A, Pandey MB, Durga T, Pandey KC, Bahadur S, Mohanti BK. Weight loss during radiotherapy for head and neck malignancies: what factors impact it?. Nutr Cancer 2003;47:136-40.

Langius JA, van Dij AM, Doornaert P, Kruizenga HM, Langendijk JA, Leemans CR, et al. More than 10% weight loss in head and neck cancer patients during radiotherapy is dependently associated with deterioration in quality of life. Nutr Cancer 2013;65:76-83.

Sandra O, Bjorn Z, Elisabeth K, Per N, Goran L. Weight loss in patients with head and neck cancer during and after conventional and accelerated radiotherapy. Acta Oncol 2013;52:711-8.

Kang H, Lovelock DM, Yorke ED, Kriminski S, Lee N, Amols HI. Accurate positioning for head and neck cancer patients using 2D and 3D image guidance. J Appl Clin Med Phys 2010;12:3270.

On target: ensuring geometric accuracy in radiotherapy. A joint report published by the Society and college of Radiographers, the Institute of Physics and Engineering in Medicine and The Royal College of Radiologists. Available at: http://www.rcr.ac.uk/pubications.aspx?PageID=149&PublicationID=292. Accessed July 3, 2014.

National Cancer Action Team. National radiotherapy implementation group report. Image Guided radiotherapy (IGRT): Guidance for implementation and use. London: NCAT, 2012. Available at: https://www.sor.org/sites/default/files/document-versions/National%20Radiotherapy%20Implementation %20Group%20Report%20IGRT%20Final.pdf. Accessed July 15, 2014.

Sterzing F, Engenhart-Cabillic R, Flentje M, Debus J. Image-guided radiotherapy: a new dimension in radiation oncology. Dtsch Arztebl Int 2011;108:274-80.

Gupta T, Narayan CA. Image-guided radiation therapy: Physician's perspectives. J Med Phys 2012;37:174-82.

Su J, Chen W, Yang H, Hong J, Zhang Z, Yang G, et al. Different setup errors assessed by weekly conebeam computed tomography on different registration in nasopharyngeal carcinoma treated with intensity-modulated radiation therapy. Onco Targets Ther 2015;8:2545-53.

Zhang L, Garden AS, Lo J, Ang KK, Ahamad A, Morrison WH, et al. Multiple regions-of-interest analysis of setup uncertainties for head-and-neck cancer radiotherapy. Int J Radiat Oncol Biol Phys 2006;64:1559-69.