การพัฒนารูปแบบการป้องกันและควบคุมภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กในเขตสุขภาพที่ 8

บทคัดย่อ

ภาวะโลหิตจาง เป็นปัญหาสาธารณสุขสำคัญในเขตสุขภาพที่ 8 โดยพบความชุกในหญิงตั้งครรภ์ร้อยละ 29.5 เด็กปฐมวัยร้อยละ 20.5 และเด็กวัยเรียนอายุ 6 ปี ร้อยละ 37.6 การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาและทดสอบรูปแบบการป้องกันและควบคุมภาวะโลหิตจางในเขตสุขภาพที่ 8 โดยบูรณาการกรอบแนวคิดการวิจัยและพัฒนา (Research and Development) 4 ระยะ ของ Borg & Gall ร่วมกับ PRECEDE-PROCEED Model ระยะที่ 1 ศึกษาสถานการณ์จาก 839 หน่วยงานใน 7 จังหวัด และสนทนากลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย 35 คน พบอุปสรรคหลัก 4 ประการ ได้แก่ ระบบการคัดกรองไม่ครอบคลุม ขาดระบบติดตามต่อเนื่อง ช่องว่างการบูรณาการระหว่างหน่วยงาน และความรู้-ทัศนคติที่ไม่ถูกต้องต่อการรับประทานยาเสริมธาตุเหล็ก ระยะที่ 2 พัฒนาโปรแกรม “R8 Iron MOM” ประกอบด้วย 5 กิจกรรมหลัก ได้แก่ รู้จริงเรื่องโลหิตจาง, กินดี มีธาตุเหล็ก, รู้วิธีกินถูก กินเป็น เสริมธาตุเหล็กให้ร่างกาย, ติดตามสุขภาพและประเมินสุขภาพ และระบบสนับสนุนของหน่วยบริการและชุมชน ระยะที่ 3 ทดลองใช้โปรแกรมด้วยรูปแบบการวิจัยกึ่งทดลองกลุ่มเดียววัดผลก่อน-หลัง ในกลุ่มตัวอย่าง 158 คน (หญิงตั้งครรภ์ เด็กอายุ 6 เดือน–5 ปี และนักเรียนชั้น ป.1) เป็นเวลา 4 สัปดาห์ และระยะที่ 4 ประเมินผลและปรับปรุงโปรแกรม วิเคราะห์ข้อมูลด้วย Paired t-test และ McNemar’s tests ผลการศึกษาพบว่า ระดับฮีมาโตคริตเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติในทุกกลุ่ม โดยเพิ่มขึ้นร้อยละ 1.8-3.4 (p < 0.001, Cohen's d = 0.94-1.52) คะแนนความรู้เพิ่มขึ้น 0.8-1.4 คะแนน (p < 0.001, Cohen's d = 0.91-1.65) ความสม่ำเสมอในการรับประทานยาเสริมธาตุเหล็กเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 46.8 เป็นร้อยละ 89.2 (p < 0.001) และความพึงพอใจอยู่ในระดับมากที่สุด (Mean = 4.2, SD = 0.7) โปรแกรม R8 Iron MOM แสดงแนวโน้มที่ดีในการปรับปรุงระดับฮีมาโตคริต ความรู้ และพฤติกรรมการรับประทานยาเสริมธาตุเหล็ก ซึ่งสามารถนำไปประยุกต์ใช้ในบริบทอื่นได้ตามความเหมาะสม อย่างไรก็ตาม ควรมีการศึกษาเพิ่มเติมด้วยรูปแบบที่มีกลุ่มควบคุมเพื่อยืนยันประสิทธิผลและสร้างความเชื่อมโยงสาเหตุที่ชัดเจน