จากกล่องดำสู่ความน่าเชื่อถือเชิงกลยุทธ์: การสังเคราะห์เชิงทฤษฎีในการบัญชีเชิงกลยุทธ์
คำสำคัญ:
นวัตกรรมการบัญชี, การบัญชีเพื่อการจัดการเชิงกลยุทธ์, ปัญญาประดิษฐ์, การสังเคราะห์เชิงทฤษฎี, ความน่าเชื่อถือเชิงกลยุทธ์บทคัดย่อ
การประยุกต์ใช้ปัญญาประดิษฐ์ (Artificial intelligence: AI) ในการบัญชีเชิงกลยุทธ์ได้เปลี่ยนบทบาทของระบบบัญชีจากการรายงานข้อมูลทางการเงินไปสู่การสนับสนุนการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์ขององค์กร อย่างไรก็ตาม การใช้ปัญญาประดิษฐ์ก่อให้เกิดความท้าทายด้านความโปร่งใส ความสามารถในการอธิบายผลลัพธ์ ความรับผิดชอบ และความน่าเชื่อถือของข้อมูล ซึ่งทฤษฎีการบัญชีเชิงกลยุทธ์แบบดั้งเดิมยังไม่สามารถอธิบายได้อย่างครอบคลุม จึงมีความจำเป็นในการสังเคราะห์องค์ความรู้และกรอบแนวคิดที่เหมาะสมกับบริบทของการบัญชีในยุคปัญญาประดิษฐ์
บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) อธิบายลำดับพัฒนาการของแนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับการบัญชีเชิงกลยุทธ์ในยุคปัญญาประดิษฐ์ (2) วิเคราะห์จุดแข็ง ข้อจำกัด และความเชื่อมโยงของทฤษฎีที่เกี่ยวข้อง และ (3) สังเคราะห์บทเรียนเชิงทฤษฎีเพื่อพัฒนาแนวทางการประยุกต์ใช้ในทางปฏิบัติ โดยใช้การสังเคราะห์เชิงทฤษฎีแบบบูรณาการจากทฤษฎีตัวแทน ทฤษฎีผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ทฤษฎีความชอบธรรม ทฤษฎีสถาบัน มุมมองทรัพยากรและความสามารถ มุมมองระบบสังคม–เทคโนโลยี และแนวคิดด้านความรับผิดชอบและการตรวจสอบ ผลการสังเคราะห์พบว่า การอธิบายบทบาทของการบัญชีเชิงกลยุทธ์ในยุคปัญญาประดิษฐ์จำเป็นต้องอาศัยการบูรณาการหลายทฤษฎีร่วมกัน เนื่องจากทฤษฎีดั้งเดิมมีข้อจำกัดในการอธิบายประเด็นด้านความโปร่งใส ความสามารถในการอธิบายของอัลกอริทึม และการสร้างความไว้วางใจของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย นอกจากนี้ ยังนำไปสู่การเสนอกรอบแนวคิดเชิงบูรณาการที่เชื่อมโยงความสามารถด้านข้อมูล ความสามารถในการอธิบายของปัญญาประดิษฐ์ กลไกการกำกับดูแล และความไว้วางใจของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียเข้ากับผลลัพธ์เชิงกลยุทธ์ขององค์กร และบทความนี้ช่วยขยายองค์ความรู้ด้านการบัญชีเชิงกลยุทธ์ในยุคดิจิทัล เป็นกรอบแนวคิดสำหรับการวิจัยเชิงประจักษ์ในอนาคต และเป็นแนวทางสำหรับผู้บริหารและผู้กำหนดนโยบายในการออกแบบระบบบัญชีที่มีความโปร่งใส ตรวจสอบได้ และสร้างความเชื่อมั่นแก่ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย
เอกสารอ้างอิง
Akio, T. (2005). The critical assessment of the resource-based view of strategic management. Ritsumeikan International Affairs, 3, 125–150.
Appelbaum, D., Kogan, A., Vasarhelyi, M., & Yan, Z. (2017). Impact of business analytics and enterprise systems on managerial accounting. International Journal of Accounting Information Systems, 25, 29–44.
Bar-Hava, K. (2025). The Ai-Induced Disclosure Pressure Model and Empirical Evidence from Md&A Reporting. https://ssrn.com/abstract=5353022
Chaisorn W. & Kesapradist B. (2017), Corporate social responsibility and sustainable development: Case study of 6 companies. Panyapiwat Journal, 9(3), 140-152. https://so05.tci-thaijo.org/index.php/pimjournal/article/view/107107 [in Thai]
Davis, F. (1989) Perceived Usefulness, Perceived Ease of Use, and User Acceptance of Information Technology. MIS Quarterly, 13, 319-340. https://doi.org/10.2307/249008
DiMaggio, P.J. and Powell, W.W. (1983) The Iron Cage Revisited: Institutional Isomorphism and Collective Rationality in Organizational Fields. American Sociological Review, 48, 147-160.
Dwivedi, Y. K., Kshetri, N., Hughes, L., Slade, E. L., Jeyaraj, A., Kar, A. K., Baabdullah, A. M., Koohang, A., Raghavan, V., Ahuja, M., Albanna, H., Albashrawi, M., Al-Busaidi, K. A., Balakrishnan, J., Barlette, Y., Basu, S., Bose, I., Brooks, L., Buhalis, D., Wright, R. (2023). “So what if ChatGPT wrote it?” Multidisciplinary perspectives on opportunities, challenges and implications of generative conversational AI for research, practice and policy. International Journal of Information Management, 71, 102642.
Freeman, R. E. (1984). Strategic management: A stakeholder approach. Pitman.
Jensen, M. C. (2000). A theory of the firm: Governance, residual claims, and organizational forms. Harvard University Press.
Jensen, M. C., & Meckling, W. H. (1976). Theory of the firm: Managerial behavior, agency costs and ownership structure. Journal of Financial Economics, 3(4), 305–360.
Kaplan, R. S., & Norton, D. P. (1996). The balanced scorecard. Harvard Business School Press.
Kokina, J., & Davenport, T. H. (2017). The emergence of artificial intelligence: How automation is changing auditing. Journal of Emerging Technologies in Accounting, 14(1), 115–122.
Moll, J., & Yigitbasioglu, O. (2019). The role of internet-related technologies in shaping the work of accountants: New directions for accounting research. The British Accounting Review, 51(6), 100833.
Nguyen, T. L. (2024). Agency theory in management accounting: A systematic literature review. International Journal of Advanced Multidisciplinary Research and Studies, 4(1), 1124–1127.
Pornlaputrachakorn K. (2022). Strategic management accounting innovation. Takasilakarnpim. [in Thai]
Power, M. (1997). The audit society: Rituals of verification. Oxford University Press.
Rai, A. (2020). Explainable AI: From black box to glass box. Journal of the Academy of Marketing Science, 48(1), 137–141.
Rikhardsson, P., & Yigitbasioglu, O. (2018). Business intelligence and analytics in management accounting research: Status and future focus. International Journal of Accounting Information Systems, 29, 37–58.
Rungfamai, K. (2017). Analysis approach of higher education governance from the perspective of socio-cultural agency theory. Dusit Thani College Journal, 11(2), 409-420. https://so01.tci-thaijo.org/index.php/journaldtc/article/view/120540 [in Thai]
Spence, M. (1973). Job Market Signaling. Quarterly Journal of Economics, 87, 355-374. https://doi.org/10.2307/1882010
Sutton, S. G., Holt, M., & Arnold, V. (2023). The reports of my death are greatly exaggerated-Artificial intelligence research in accounting. International Journal of Accounting Information Systems, 48, 100598.
Venkatesh, V., Morris M. G., Davis, G. B., and Davis, F. D., (2003). User acceptance of information technology: Toward a unified view. MIS Quarterly, 27(3), 425-478. https://www.jstor.org/stable/30036540
Von Bertalanffy, L. (1950). An outline of general system theory. British Journal for the Philosophy of Science, 1(2), 134–165.
Weber, M. (1919). Economy and society. University of California Press.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 มหาวิทยาลัยคริสเตียน
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
