การพัฒนาระบบการเฝ้าระวังและคัดกรองเชิงรุกกลุ่มเสี่ยงโรคพยาธิใบไม้ตับด้วยชุดตรวจชนิดเร็ว (OV-ATK) โดยการมีส่วนร่วมของเครือข่ายสุขภาพปฐมภูมิโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านสองห้อง

บทคัดย่อ

วัตถุประสงค์การวิจัย: เพื่อศึกษาสถานการณ์และบริบท พัฒนาระบบ ประเมินผล และถอดบทเรียนระบบการเฝ้าระวังและคัดกรองเชิงรุกกลุ่มเสี่ยงโรคพยาธิใบไม้ตับด้วยชุดตรวจชนิดเร็ว (OV-ATK) โดยการมีส่วนร่วมของเครือข่ายสุขภาพปฐมภูมิ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านสองห้อง

รูปแบบการวิจัย: การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการ (Action Research) ตามกรอบแนวคิดของ Kemmis and McTaggart ได้แก่ ขั้นตอนการวางแผน (Planning) ขั้นตอนการลงมือปฏิบัติ (Action) ขั้นตอนสังเกตการณ์ (Observation) และขั้นตอนการสะท้อนผล (Reflection)

วัสดุและวิธีการวิจัย: ผู้ให้ข้อมูลสำคัญแบ่งเป็น 3 กลุ่ม รวม 23 คน ได้แก่ ภาคประชาสังคม ภาควิชาการและภาคการเมือง ที่ได้จากการเลือกแบบเจาะจง (Purposive Sampling) และกลุ่มตัวอย่างอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) จำนวน 131 คน เครื่องมือที่ใช้ประกอบด้วยชุดตรวจปัสสาวะชนิดเร็ว (OV-ATK), เครื่องอัลตร้าซาวด์, แบบสัมภาษณ์, แบบบันทึกการสังเกต และแบบสอบถาม 6 ส่วน ที่ได้รับการตรวจสอบความตรงตามเนื้อหาโดยผู้เชี่ยวชาญ และหาค่าความเชื่อมั่น ดำเนินการเก็บรวบรวมข้อมูลระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ถึงเดือนสิงหาคม พ.ศ.2568 สถิติที่ใช้ในการวิเคราะห์ข้อมูลได้แก่ ค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน และสถิติทดสอบค่าทีแบบกลุ่มตัวอย่างไม่เป็นอิสระต่อกัน (Paired Samples t-test)

ผลการวิจัย: (1) สถานการณ์ บริบท และช่องว่างการวิจัย พบว่า ตำบลโคกสูงเป็นพื้นที่เสี่ยงสูงที่มีประชากรบริโภคปลาดิบ และเผชิญปัญหาการเสียชีวิตจากโรคมะเร็งท่อน้ำดีอย่างต่อเนื่อง (ผู้เสียชีวิตเพิ่มขึ้นถึง 5 ราย ในปี พ.ศ. 2568) ผลจากการวิเคราะห์พบช่องว่างวิจัย 3 ประการ คือ ขาดรูปแบบการจัดบริการสาธารณสุข (Service Model) ในระดับปฐมภูมิที่สอดรับกับการใช้นวัตกรรมชุดตรวจ OV-ATK ขาดระบบบูรณาการบทบาทภาคีเครือข่ายชุมชนอย่างเป็นรูปธรรม และขาดแนวทางเชื่อมโยงการคัดกรองโรคพยาธิใบไม้ตับเข้ากับการดูแลกลุ่มโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) (2) ระบบการเฝ้าระวังและคัดกรองเชิงรุก: ได้พัฒนารูปแบบการบริการ "ครอบครัวต้นแบบ ปลอดพยาธิใบไม้ตับ ลดเสี่ยงมะเร็งท่อน้ำดี" ผ่าน 5 มาตรการสำคัญ ได้แก่ การจัดทำข้อตกลงร่วมกัน (MOU), การพัฒนาศักยภาพแกนนำและการคัดกรองเชิงรุกด้วยชุดตรวจ OV-ATK และอัลตร้าซาวด์, การขับเคลื่อนชุมชนผ่านหอกระจายข่าวและการเคาะประตูบ้าน, การติดตามและส่งต่อรักษาอย่างรวดเร็ว, และการถอดบทเรียนเพื่อผลักดันเข้าสู่แผนพัฒนาท้องถิ่น และ (3) ผลการประเมินการดำเนินงาน หลังการพัฒนา พบว่า อสม.มีคะแนนเฉลี่ยด้านความรู้ บทบาทหน้าที่ การมีส่วนร่วม และพฤติกรรมการเฝ้าระวังและคัดกรองเชิงรุกกลุ่มเสี่ยงเพิ่มขึ้น (p<.001) ด้านผลการตรวจคัดกรองเชิงรุกกลุ่มเสี่ยงเข้ารับการตรวจคัดกรองรวมทั้งสิ้น 775 คน ผลตรวจเป็นบวก (Positive) จำนวน 498 คน คิดเป็นร้อยละ 64.62 และความพึงพอใจต่อการดำเนินงานโดยรวมอยู่ในระดับมากที่สุด

สรุปและข้อเสนอแนะ: หน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรขยายผลรูปแบบบริการ "ครอบครัวต้นแบบ" อย่างต่อเนื่อง โดยใช้กลไกกองทุนหลักประกันสุขภาพระดับท้องถิ่น (กปท.) สนับสนุนงบประมาณตรวจคัดกรองด้วย OV-ATK และอัลตร้าซาวด์ซ้ำ พร้อมทั้งพัฒนาระบบฐานข้อมูลสุขภาพดิจิทัลเพื่อเชื่อมโยงข้อมูลโรคพยาธิใบไม้ตับเข้ากับการดูแลกลุ่มโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) รวมถึงส่งเสริมบทบาท อสม. ให้ทำหน้าที่เป็นหมอประจำบ้านในการเยี่ยมบ้าน ให้คำแนะนำด้านโภชนาการ และรณรงค์ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการบริโภคอาหารสุก ๆ ดิบ ๆ อย่างสม่ำเสมอ