ผลการประเมินการใช้นโยบายส่งเสริมการใช้ยาสมุนไพรในโรงพยาบาลสังกัดสำนักงานสาธารณสุข จังหวัดขอนแก่น

สุกุลยา  กิตติโพวานนท์; วีระวรรณ เหล่าวิทวัส

ผู้แต่ง

สุกุลยา กิตติโพวานนท์ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น
วีระวรรณ เหล่าวิทวัส สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น

คำสำคัญ:

ยาสมุนไพร, นโยบายส่งเสริมการใช้ยาสมุนไพร, โรงพยาบาลสังกัดสำนักงานสาธารณสุข, ปัจจัยที่ส่งผลต่อการสั่งใช้ยาสมุนไพร

บทคัดย่อ

วัตถุประสงค์ : เพื่อศึกษาผลลัพธ์ เปรียบเทียบ และศึกษาปัจจัยที่ส่งผลต่อการสั่งใช้ยาสมุนไพร การใช้ยาสมุนไพรในการรักษาพยาบาลผู้ป่วยในโรงพยาบาล สังกัดสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น

รูปแบบการวิจัย : การศึกษาแบบผสมวิธี (Mixed method) ประกอบด้วยการศึกษาเชิงปริมาณแบบย้อนหลัง (Retrospective study) และการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative study) โดยการใช้แบบสอบถามในการสัมภาษณ์เชิงลึกและอภิปรายกลุ่ม

วัสดุและวิธีการวิจัย : ประชากรและกลุ่มตัวอย่างประกอบด้วย 2 กลุ่ม คือ กลุ่มที่ 1 ข้อมูลเวชระเบียนจากฐานข้อมูล HDC จากกลุ่มรายงานมาตรฐานการเข้าถึงบริการแพทย์แผนไทยระหว่างวันที่ 1 ตุลาคม 2565 ถึง 30 กันยายน 2567 และกลุ่มที่ 2 คณะกรรมการเภสัชกรรมและการบำบัดในสถานบริการทุกแห่ง จำนวน 150 คน ที่คัดเลือกโดยวิธีสุ่มอย่างง่าย เครื่องมือที่ใช้ ได้แก่ เวชระเบียนจากฐานข้อมูล HDC และแบบสอบถามเรื่องปัจจัยที่ส่งผลต่อการสั่งใช้ยาสมุนไพร วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติพรรณนา %Difference และสถิติไคว์สแควร์

ผลการวิจัย : มูลค่าการใช้ยาสมุนไพรในปีงบประมาณ พ.ศ.2567 มีแนวโน้มเพิ่มมากขึ้นเมื่อเปรียบเทียบกับปีงบประมาณ พ.ศ.2566 ในทุกด้านของผลลัพธ์ ยกเว้นจำนวนคนที่มีการวินิจฉัยโรคทางด้านแผนไทยที่ลดลงจาก 8,072.88±8,983.08 คน เป็น 7,813.38±8,208.80 คน โรงพยาบาลชุมชนมีสัดส่วนการใช้ยาสมุนไพรสูงสุดที่ร้อยละ 1.91 (เพิ่มขึ้นร้อยละ 1.89) รองลงมาคือโรงพยาบาลทั่วไป ร้อยละ 0.39 (เพิ่มขึ้นร้อยละ 0.04) และโรงพยาบาลศูนย์ ร้อยละ 0.18 (ลดลงร้อยละ 0.24) ยาสมุนไพรที่มีการใช้เพิ่มมากขึ้น 3 ลำดับแรก ได้แก่ ขี้ผึ้งไพล สูตรตำรับที่ 1 (เพิ่มขึ้นร้อยละ 5.04) ยาแก้ไอผสมมะขามป้อม (เพิ่มขึ้นร้อยละ 2.71) และครีมไพล (เพิ่มขึ้นร้อยละ 1.05) ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติกับการสั่งใช้ยาสมุนไพร (p<.001) ประกอบด้วย 5 ปัจจัย ได้แก่ อายุ ตำแหน่ง ความรู้เรื่องยาสมุนไพร นโยบายของโรงพยาบาล และปัญหาอุปสรรคในการสั่งจ่ายยาสมุนไพร

สรุปและข้อเสนอแนะ: การส่งเสริมการใช้ยาสมุนไพรในโรงพยาบาลของรัฐเป็นนโยบายที่สำคัญและสอดคล้องกับแผนปฏิบัติการด้านสมุนไพรแห่งชาติ แม้ว่าจะมีความท้าทายและอุปสรรคหลายประการ แต่ด้วยหลักฐานเชิงประจักษ์ที่เพิ่มมากขึ้น ตัวอย่างความสำเร็จจากหลายโรงพยาบาล และการสนับสนุนจากหน่วยงานระดับชาติ การดำเนินการตามข้อเสนอแนะในการศึกษานี้จะช่วยเพิ่มการใช้ยาสมุนไพรให้บรรลุเป้าหมาย เกิดประโยชน์แก่ผู้ป่วย ลดภาระค่าใช้จ่ายด้านยา และส่งเสริมการใช้ภูมิปัญญาไทยด้านสมุนไพรอย่างยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง

ธงชัย เลิศวิไลรัตนพงศ์, สุริยะ วงศ์คงคาเทพ. แผนปฏิบัติการด้านสมุนไพรแห่งชาติ ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2566 - 2570. นนทบุรี: บริษัท เปเปอรี่ จำกัด; 2566.

กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. การส่งเสริมการใช้ยาสมุนไพรในระบบบริการสุขภาพและทิศทางการขับเคลื่อนสมุนไพรในระดับประทศ [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี; 2559 [เข้าถึงเมื่อ 29 ธันวาคม 2567]. เข้าถึงได้จาก: https://spd.moph.go.th/wp-content/uploads/2024/11/4.1-Promote-the-use-ofherbalmedicine-v10.pdf.

พนิดา โนนทิง, สุวิชชา เจริญพร, น้องเล็ก คุณวราดิศัย, แสวง วัชระธนกิจ, อนุวัฒน์ วัฒนพิชญากูล. สถานการณ์และปัญหาอุปสรรคการใช้ยาสมุนไพรในโรงพยาบาลของรัฐ. วารสารเภสัชศาสตร์อีสาน. 2556;9(1):1-29.

ปัทมา แคสันเทียะ, ทิพาพร กาญจนราช. ปัญหาและข้อเสนอแนะในการทดแทนยาแผนปัจจุบันด้วยยาสมุนไพรในโรงพยาบาลของรัฐ: การศึกษานำร่องจากมุมมองของบุคลากรทางการแพทย์ของโรงพยาบาลชุมชนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ. วารสารเภสัชกรรมไทย. 2563;13(4):837-46.

ภิษณี วิจันทึก. ความรู้ ทัศนคติ และพฤติกรรมการใช้ผลิตภัณฑ์สมุนไพรของประชาชนบ้านหนองบัวศาลา อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา. 2562;28(2):244-54.

HDC data center. กลุ่มรายงานมาตรฐาน การเข้าถึงบริการแพทย์แผนไทย มูลค่าการใช้ยาสมุนไพร. นนทบุรี; 2567. [เข้าถึงเมื่อ 29 ธันวาคม 2567]. เข้าถึงได้จาก: https://hdcservice.moph.go.th/hdc/reports/report.phpcat_id=30bc6364fc06a33a7802e16bc596ac3b&id=18576644ee6ec12c24b8d307535fa140.

รัตนพร เสนาลาด, ภัทรินทร์ กิตติบุญญาคุณ, สมศักดิ์ นวลแก้ว. ผลของการใช้แนวทางการส่งเสริมการใช้ยาสมุนไพรตามบัญชียาหลักแห่งชาติในโรงพยาบาลชุมชน จังหวัดมหาสารคาม. วารสารเภสัชกรมไทย. 2563;13(4):933-43.

Stake R E. "The Countenance of Educational Evaluation," Teachers College Record, 1967;68:523-40.

บุญชม ศรีสะอาด. การวิจัยเบื้องต้น. กรุงเทพฯ: สุวีริยาสาสน์; 2538.

Phengbunchoo L, Rungpragayphan S. Analysis of patterns of herbal medicine use in outpatients of health service units in Samut Songkhram using business intelligence system. Thai J Pharm Pract. 2023;15(1):167-86.

กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. การส่งเสริมการใช้ยาสมุนไพรในระบบบริการสุขภาพและทิศทางการขับเคลื่อนสมุนไพรในระดับประเทศ [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี; 2559 [เข้าถึงเมื่อ 29 ธันวาคม 2567]. เข้าถึงได้จาก: https://spd.moph.go.th/wp-content/uploads/2024/11/4.1-Promote-the-use-of-herbal-medicine-v10.pdf

พนิดา โนนทิง, สุวิชชา เจริญพร, น้องเล็ก คุณวราดิศัย, แสวง วัชระธนกิจ, อนุวัฒน์ วัฒนพิชญากูล. สถานการณ์และปัญหาอุปสรรคการใช้ยาสมุนไพรในโรงพยาบาลของรัฐ. วารสารเภสัชศาสตร์อีสาน 2556;9(1):1-29.

Kanphet Y, Uttarawichien T, Vongsak B, Boonsom T, Nalinratana N, Sivaji S, et al. Standardized Pluchea indica leaf extract exhibited antiproliferative activity against TGF-β-induced prostate stromal cells (WPMY-1) through G1 phase cell cycle arrest via SMAD2/3 and ERK1/2 signaling pathways. In Vivo. 2025;39(2):778-94.

Chantarapon P, Bunpean A. Current situation and trends in herbal medicine dispensing in Songkhla Province (2020-2024). J Fac Phys Educ. 2025;28(1).

Thongsee C, Fakkham S, Nacapunchai D. Comparison of the efficiency of Indian gooseberry cough syrup and maweng cough lozenge with dextromethorphan in the treatment of cough in hypertensive patients taking enalapril at fort Phichai Dap Hak hospital in Uttaradit Province. Mahasarakham Hosp J. 2023;20(3):220-35.

Sangpraphan P. Factors related to the use of herbal medicine in primary care units in Phuket Province. J Health Consum Prot. 2023;3(2):75-88.

Suwanpratheep N, Noosorn N, Rattanawichitr N. Factors influencing the prescription of herbal medicines in the National List of Essential Medicines among modern physicians in Pathum Thani Province. Res Dev Health Syst J. 2022;15(3):456-69.

Suwannasri R, Kittiboonyakun P. Effects of using guidelines to promote the use of herbal medicines in community hospitals, Mahasarakham Province. Thai J Pharm Pract. 2021;13(2):245-58.

Rattanawong P, Kantharat P. Criteria, problems and recommendations for the selection of medicines developed from herbs in hospitals. Thai J Pharm Pract. 2022;14(3):512-28.

Khumsikiew J, Sripa S, Moolasarn S, Toh L S, Anderson C, Supapaan T S. Facilitators and barriers of the rational drug use hospital program in Thailand. Pharm Pract (Granada). 2023;21(3):2815.