ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการมีส่วนร่วมของประชาชนในการดูแลผู้ป่วยจิตเวช ในชุมชนจังหวัดยะลา

ผุสนีย์ แก้วมณีย์; เรวัตร คงผาสุข

ผู้แต่ง

ผุสนีย์ แก้วมณีย์ วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี ยะลา คณะพยาบาลศาสตร์ สถาบันพระบรมราชชนก
เรวัตร คงผาสุข วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี ยะลา คณะพยาบาลสาสตร์ สถาบันพระบรมราชชนก

คำสำคัญ:

การมีส่วนร่วม, ผู้ป่วยจิตเวช, ความรอบรู้ด้านสุขภาพจิต, เจตคติ, ความผูกพันต่อชุมชน, บทบาทในชุมชน

บทคัดย่อ

ความเป็นมา: การดูแลผู้ป่วยจิตเวชในชุมชนจำเป็นต้องอาศัยการมีส่วนร่วมของประชาชน และภาคีเครือข่ายต่างๆ เพื่อสนับสนุนให้ผู้ป่วยจิตเวชได้รับการดูแลรักษาอย่างเหมาะสม ดังนั้นจึงศึกษาปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการมีส่วนร่วมของประชาชนในการดูแลผู้ป่วยจิตเวชในชุมชน

วิธีดำเนินการวิจัย: การวิจัยความสัมพันธ์เชิงทำนาย กลุ่มตัวอย่างเป็นประชาชนในตำบลท่าสาป อ.เมือง จ.ยะลา จำนวน 190 คน เครื่องมือที่ใช้เป็นแบบสอบถาม 3 ส่วน คือ แบบสอบถามข้อมูลส่วนบุคคล แบบสอบถามปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการต่อการมีส่วนร่วมในการดูแลผู้ป่วยจิตเวชในชุมชน และแบบสอบถามการมีส่วนร่วมในการดูแลผู้ป่วยจิตเวชในชุมชน วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณนา และสถิติถดถอยเชิงพหุแบบขั้นตอน

ผลการวิจัย: พบว่าปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการมีส่วนร่วมในการดูแลผู้ป่วยจิตเวชในชุมชนอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ คือ เจตคติต่อผู้ป่วยจิตเวช (β = .298, p < .001) สามารถทำนายการมีส่วนร่วมของประชาชนในการดูแลผู้ป่วยจิตเวชในชุมชนได้มากที่สุด รองลงมา คือ ความรอบรู้ด้านสุขภาพจิต (β = .208 p < .001) ความผูกพันต่อชุมชน (β = .189, p < .001) การสนับสนุนทางสังคม (β = .167, p < .01) และบทบาทในชุมชน (β = .125, p < .001) โดยสามารถร่วมกันทำนายการมีส่วนร่วมของประชาชนในการดูแลผู้ป่วยจิตเวชในชุมชน ได้ร้อยละ 66.7 (R² = 0.667, p < .001)

สรุป: เจตคติต่อผู้ป่วยจิตเวช ความรอบรู้ด้านสุขภาพจิต บทบาทในชุมชน ความผูกพันต่อชุมชน และการสนับสนุนทางสังคมเป็นปัจจัยสำคัญที่จะช่วยขับเคลื่อนการมีส่วนร่วมในการดูแลผู้ป่วยจิตเวช ของประชาชนในชุมชน ดังนั้นหน่วยงานสาธารณสุขควรเสริมสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพจิตควบคู่กับการสร้างความสัมพันธ์ในชุมชน ผ่านการจัดกิจกรรมด้านสุขภาพจิต เพื่อพัฒนาแนวทางการดูแลผู้ป่วยจิตเวชในชุมชนให้มีประสิทธิภาพ

เอกสารอ้างอิง

World Health Organization. World mental health report: transforming mental health for all. [Internet]. 2022 [cited 2024 Jan 14]. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789240049338

สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล. สุขภาพคนไทย 2568: เกิดน้อยกู่ไม่กลับต้องปรับและรับมืออย่างไร. นครปฐม: สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล ร่วมกับสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ; 2568.

กรมสุขภาพจิต, กระทรวงสาธารณสุข. รายงานผู้ป่วยมารับบริการด้านจิตเวชจังหวัดยะลา[อินเทอร์เน็ต]. 2569 [เข้าถึงเมื่อ 9 ก.ค. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://dmh.go.th/report/datacenter/dmh/host.asp?id=95&nyear=2564

ปรียาภัสสร์ เหล็กเพชร, กฤษฎา เหล็กเพชร, จันทิมา นวะมะวัฒน์. การพัฒนารูปแบบการเฝ้าระวังและดูแลผู้ป่วยโรคจิตเวชอย่างมีส่วนร่วมของชุมชน อำเภอเก้าเลี้ยว จังหวัดนครสวรรค์. วารสารวิจัยสาธารณสุขและวิทยาศาสตร์สุขภาพ 2567;6:164-77.

นิภากร อึ้งเจริญธนกิจ, โชคนิติพัฒน์ วิสูญ. การพัฒนาแนวทางการมีส่วนร่วมของชุมชน ในการดูแลผู้ป่วยจิตเวชพฤติกรรมรุนแรง อำเภอสุวรรณภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด. วารสารวิจัยและพัฒนานวัตกรรมทางสุขภาพ 2568;6:408-19.

Jorm AF. Mental health literacy: Public knowledge and beliefs about mental disorders. Br J Psychiatry 2000;177:396–401. doi: 10.1192/bjp.177.5.396.

Sampaio F, Gonçalves P, Sequeira C. Mental health literacy: It is now time to put knowledge into practice. Int J Environ Res Public Health 2022; 19:7030. doi: 10.3390/ ijerph19127030

กองส่งเสริมและพัฒนาสุขภาพจิต, กรมสุขภาพจิต. แนวทางการเสริมสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพจิตของประชาชน. นนทบุรี: บียอนด์พับลิสซิ่ง; 2565.

อัญชลิกา ภูมิรัชญากุล, เปรมยุดา ธรรมขันธา, ทวีชัย คำเพ็ญ, มาลี อาหยิ, จิรนันท์ เฉิน, พรสินี สีนา. การพัฒนารูปแบบการเชื่อมประสานการดูแลผู้ป่วยโรคร่วมจิตเวชสารเสพติดที่เสี่ยงต่อการก่อความรุนแรง อำเภอแม่จัน. เชียงราย: สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงราย; 2567.

Thoits PA. Conceptual, methodological, and theoretical problems in studying social support as a buffer against life stress. J Health Soc Behav 1982;23:145-159.

เสาวนีย์ เข็มพุดซา. รูปแบบการจัดระเบียบชุมชนเพื่อการคุ้มครองและพิทักษ์สิทธิผู้ป่วยจิตเวชในชุมชนโดยองค์กรสงฆ์. วารสารสุขภาพจิตแห่งประเทศไทย 2561;26:220-32.

McMillan DW, Chavis DM. Sense of community: A definition and theory. J Community Psychol 1986;14:6–23.

บุษมาศ มาศงามเมือง, พบสุข ช่ำชอง. ความผูกพันต่อชุมชนในบริบทแบบชุมชนกึ่งเมือง: กรณีศึกษาชุมชนบ้านท่าตูม จังหวัดมหาสารคาม. วารสารวิชาการธรรมทรรศน์ 2562;19:13-22.

Cohen JM, Uphoff NT. Participation's Place in Rural Development: Seeking Clarity through Specificity. World Development. Ithaca, NY: Cornell University; 1980.

วนิดา รุ่งโยธิน. การมีส่วนร่วมของประชาชนในการพัฒนาชุมชนของเทศบาลตำบลบ้านบึง อำเภอบ้านบึง จังหวัดชลบุรี [วิทยานิพนธ์รัฐศาสตรมหาบัณฑิต]. ชลบุรี: มหาวิทยาลัยบูรพา; 2561.

ณัฐติกา ชูรัตน์, มุสลินท์ โตะแปเราะ, ประเสริฐ ไพบูลยรุ่งโรจน์, สุกัญญา เทพโซ๊ะ, นิรุสณีย์ อากาจิ. รูปแบบการป้องกันการกลับเป็นซ้ำของผู้ป่วยจิตเภทในชุมชนเจาะไอร้อง จังหวัดนราธิวาส โดยการมีส่วนร่วมของชุมชนในวิถีพหุวัฒนธรรม. วารสารมหาวิทยาลัยนราธิวาสราชนครินทร์ 2563;12:213-28.

กีรติยา อุ่นเจริญ. การมีส่วนร่วมของชุมชนในการดูแลผู้ป่วยโรคร่วมจิตเวชสารเสพติด. วารสารสังคมภิวัฒน์ 2561;9:41-60.

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). ท่าสาป [อินเทอร์เน็ต]. 2566 [เข้าถึงเมื่อ 10 ก.ค. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://wikicommunity.sac.or.th/community/752.

โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลท่าสาป. เวชระเบียนผู้ป่วยจิตเวชและปัญหาสุขภาพจิต ตำบลท่าสาป อำเภอเมือง จังหวัดยะลา ปีงบประมาณ 2567 [ข้อมูลปฐมภูมิ]. ยะลา: โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลท่าสาป; 2567.

Biddle BJ. Role theory: expectations, identities, and behaviors. New York: Academic Press; 1979.

Ajzen I. The theory of planned behavior. Organ Behav Hum Decis Process 1991;50:179-211. doi:10.1016/0749-5978(91)90020-T.

Cohen J. Statistical power analysis for the behavioral sciences. 2nd ed. Hillsdale (NJ): Lawrence Erlbaum Associates; 1988.

พิชญา วัฒนการุณ, กังสดาล จิรอุไรพงศ์, สวัสดิ์ เที่ยงธรรม, ณภัทร วรากรอมรเดช, ปราณีต ชุมพุทธา, บรรณาธิการ. คู่มือการดูแลผู้ป่วยจิตเวชเรื้อรังกลุ่มเสี่ยงในชุมชน: สำหรับบุคลากรของหน่วยบริการระดับปฐมภูมิ. นนทบุรี: สำนักบริหารระบบบริการสุขภาพจิต กรมสุขภาพจิต; 2559.

กัญชลิดา แจ้งตาโทน, ธวัชชัย เติมใจ. การพัฒนารูปแบบการดูแลผู้ป่วยจิตเวชโดยการมีส่วนร่วมของภาคีเครือข่าย ตำบลตูม อำเภอปรางค์กู่ จังหวัดศรีสะเกษ. วารสารวิจัยการพยาบาลและการสาธารณสุข 2569;6:1-19.

พิชามญชุ์ ปุณโณทก. รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์โครงการความพร้อมและความต้องการสำหรับการดูแลผู้ป่วยจิตเวชของญาติผู้ดูแลและภาคีเครือข่ายในชุมชนเขตจังหวัดชลบุรี. ชลบุรี: คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา. 2562.

Corrigan PW, Penn DL. Lessons from social psychology on discrediting psychiatric stigma. Am Psychol 1999;54:765-76. doi: 10.1037/0003-066X.54.9.765

Fekih-Romdhane F, Daher-Nashif S, Stambouli M, Alhuwailah A, Helmy M, Shuwiekh HAM, et al. Mental illness stigma as a moderator in the relationship between religiosity and help-seeking attitudes among Muslims from 16 Arab countries. BMC Public Health. 2023;23:1671. doi: 10.1186/s12889-023-16622-7

เปรมฤดี ดำรักษ์, ปรียา ทองประไพ. การพัฒนารูปแบบการดูแลผู้ป่วยจิตเภทที่บ้านให้ได้รับ ประทานยาตามเกณฑ์การรักษาในชุมชนแห่งหนึ่งจังหวัดยะลา. วารสารเครือข่ายวิทยาลัย พยาบาลและการสาธารณสุขภาคใต้ 2562;6(ฉบับพิเศษ):29-42.

ปราโมทย์ ถ่างกระโทก, ณัฐชยา พลาชีวะ, วินัย ไตรนาทถวัลย์, ปริศนา บุญประดิษฐ. ความรอบรู้ด้านสุขภาพจิต: แนวคิดและการประยุกต์ใช้สำหรับการป้องกันปัญหาสุขภาพจิตในผู้สูงอายุ. เชียงใหม่เวชสาร 2565;61:163-72.

United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). ซอดาเกาะห์ การบริจาคทานที่เป็นมากกว่าการแสดงความเมตตา [อินเทอร์เน็ต]. 2568 [เข้าถึงเมื่อ 24 มี.ค. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://www.unhcr.org/th/sadaqah.