ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับความรอบรู้ด้านสุขภาพและพฤติกรรมของอาสาสมัครสาธารณสุข ประจำหมู่บ้านในการป้องกันโรคอุบัติใหม่และโรคอุบัติซ้ำ อำเภอโซ่พิสัย จังหวัดบึงกาฬ

อภินันท์ จันปัดถา; ณัฏฐ์ชานันท์ วงค์ชาลี; นิศาชล บุบผา

ผู้แต่ง

อภินันท์ จันปัดถา คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
ณัฏฐ์ชานันท์ วงค์ชาลี คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
นิศาชล บุบผา คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น

คำสำคัญ:

ความรอบรู้ด้านสุขภาพ , พฤติกรรมการป้องกันโรค , โรคอุบัติใหม่และโรคอุบัติซ้ำ, อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน

บทคัดย่อ

การวิจัยเชิงวิเคราะห์แบบภาคตัดขวางครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความรอบรู้ด้านสุขภาพและ พฤติกรรมของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ในการป้องกันโรคอุบัติใหม่และโรคอุบัติซ้ำ และ ศึกษาความสัมพันธ์ของปัจจัยส่วนบุคคล ปัจจัยภายนอก และปัจจัยด้านการปฏิบัติงานกับความรอบรู้ด้าน สุขภาพและพฤติกรรมของ อสม. กลุ่มตัวอย่างเป็น อสม. ในอำเภอโซ่พิสัย จังหวัดบึงกาฬ จำนวน 319 คน เครื่องมือที่ใช้เป็นแบบสอบถาม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนาและสถิติเชิงวิเคราะห์ ได้แก่ สหสัมพันธ์ ของสเปียร์แมน สหสัมพันธ์ของเพียร์สัน สหสัมพันธ์ไบซีเรียล และสหสัมพันธ์อีตา

ผลการวิจัย พบว่า อสม. ส่วนใหญ่เป็นเพศหญิง อายุ 41-60 ปี ประกอบอาชีพเกษตรกรรมและ มีประสบการณ์การทำงานเฉลี่ย 13.69 ปี โดยมีความรอบรู้ด้านสุขภาพในระดับดีมาก ( $\bar{X}$ =129.79, SD=18.96) และพฤติกรรมการป้องกันโรคอยู่ใน ระดับมาก ( $\bar{X}$ =4.29, SD=0.52) ปัจจัยภายนอก ( $\bar{X}$ =4.06, SD=0.66) และ ปัจจัยด้านการปฏิบัติงาน ( $\bar{X}$ =4.21, SD=0.77) มีระดับคะแนนเฉลี่ยในระดับมาก ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับ ความรอบรู้ด้านสุขภาพ ได้แก่ โรคประจำตัว ประวัติการป่วยด้วยโรคอุบัติใหม่และโรคอุบัติซ้ำ หลักสูตรที่เคย เข้ารับการอบรม การเข้าร่วมกิจกรรมเชิงรุกในชุมชน การรับรู้และการบริการสุขภาพเชิงรุก การใช้สื่อออนไลน์ แรงเสริมจากบุคคลอื่น บทบาทในการป้องกันโรค และปัจจัยสนับสนุนการปฏิบัติงาน

สำหรับปัจจัยที่สัมพันธ์กับพฤติกรรมการป้องกันโรค พบว่า ความรอบรู้ด้านสุขภาพโดยรวมมี ความสัมพันธ์เชิงบวกอย่างมีนัยสำคัญกับพฤติกรรมการป้องกันโรค (r_s=0.730, p<0.001) ความรอบรู้ด้าน สุขภาพ 1 ด้าน คือ ด้านความรู้ด้านสุขภาพ ไม่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการป้องกัน (p=0.190) อีก 5 ด้าน ที่เหลือมีความสัมพันธ์เชิงบวกอย่างมีนัยสำคัญกับพฤติกรรมการป้องกันโรค ได้แก่ ด้านการเข้าถึงข้อมูล สุขภาพและบริการสุขภาพ (p<0.001) ทักษะการสื่อสาร (p<0.001) ทักษะการตัดสินใจเลือกปฏิบัติที่ถูกต้อง (p<0.001) ทักษะการจัดการตนเอง (p<0.001) และทักษะการเสนอทางเลือกให้ผู้อื่น (p<0.001)

ผลการวิจัยนี้ เสนอให้มีการส่งเสริมการบูรณาการยุทธศาสตร์สาธารณสุขในระดับท้องถิ่น การพัฒนาระบบสารสนเทศสุขภาพและระบบเฝ้าระวังโรค ส่งเสริมสภาพแวดล้อมที่เอื้ออำนวยผ่านองค์กร บริหารส่วนท้องถิ่นและโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ตลอดจนเสริมสร้างภาวะผู้นำและการมีส่วนร่วมของ ชุมชน เพื่อเพิ่มศักยภาพให้ อสม. และชุมชนสามารถป้องกันและควบคุมโรคได้อย่างเข้มแข็งและยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง

Baylor College of Medicine. Emerging infectious diseases [Internet]. Houston (TX): Baylor College of Medicine; 2024 [cited 2024 Mar 15]. Available from: https://kku.world/sms50g

Worldometer. COVID-19 coronavirus pandemic [Internet]. Dover (DE): Worldometer; 2024 [cited 2024 Jan 26]. Available from: https://www.worldometers.info/coronavirus/

Department of Disease Control. Understanding One Health: a mechanism for controlling emerging and re-emerging diseases [Internet]. Bangkok: Hfocus; 2023 [cited 2024 Apr 7]. Available from: https://www.hfocus.org/content/2023/03/27188. (in Thai)

Urban Disease Prevention and Control Institute. 5-year plan for emerging diseases and urban medicine (2023–2027) and FY2023 operational plan [Internet]. Bangkok: Urban Disease Prevention and Control Institute; 2023 [cited 2024 Apr 7]. Available from: https://ddc.moph.go.th/iudc. (in Thai)

United Nations in Thailand. Sustainable development goals (SDGs) [Internet]. Bangkok: United Nations in Thailand; [date unknown] [cited 2025 Aug 15]. Available from: https://thailand.un.org/th/sdgs. (in Thai)

Department of Health Service Support. Modern village health volunteer (VHV) handbook. Nonthaburi: Federation of Agricultural Cooperatives of Thailand; 2011. (in Thai)

Ministry of Public Health. Weekly COVID-19 patient situation in Thailand [Internet]. Nonthaburi: Ministry of Public Health; 2024 [cited 2024 Jan 15]. Available from: https://ddc.moph.go.th/covid19-dashboard/. (in Thai)

Bueng Kan Provincial Office of Social Development and Human Security. Social situation report of Bueng Kan Province, 2021. Bueng Kan: Bueng Kan Provincial Office of Social Development and Human Security; 2021. (in Thai)

Kongsanan V, Pho-am A. Health literacy related to prevention and control behaviors of dengue fever among village health volunteers in Nong Yai Subdistrict, Prasat District, Surin Province. J Health Sci Community Public Health 2020;3(1):35-44. (in Thai)

Norkaew W, Chantaramanee N. Relationship of health literacy and self-defense behaviors from coronavirus disease 2019 infection among village health volunteers in Mae Chai District, Phayao Province [thesis]. Phayao: University of Phayao; 2022. (in Thai)

Meekaew E, Sangjun S. Factors affecting health literacy and self-protective behaviors for surveillance operation of COVID-19 among village health volunteers in Soi Dao District, Chanthaburi Province [thesis]. Chonburi: Burapha University; 2021. (in Thai)

World Health Organization. One Health [Internet]. Geneva: World Health Organization; [date unknown] [cited 2024 Feb 5]. Available from: https://www.who.int/healthtopics/one-health#tab=tab_1

Division of Health Education, Department of Health Service Support. Health education program for enhancing health literacy on tuberculosis prevention in the community. Nonthaburi: Department of Health Service Support, Ministry of Public Health; 2019. (in Thai)

Kijpreedasrisuddhi B. Social science research methodology. 10th ed. Bangkok: Chumchuri Product; 2008. (in Thai)

Jirawattanakul A. Biostatistics for health science research. Khon Kaen: Klang Nana Vitaya Printing; 2004. (in Thai)

Boonmun T, Keeratisiroj A. Factors affecting health literacy among village health volunteers in Sukhothai Province [thesis]. Phitsanulok: Naresuan University; 2021. (in Thai)

Yaowakul D, Maharachpong N, Abdullakasim P. Health literacy on coronavirus disease 2019 prevention behaviors of village health volunteers in health region 6 [thesis]. Chonburi: Burapha University; 2022. (in Thai)

Kaewdamkeng K. Health literacy assessment tools for disease prevention and control among public health personnel. J Health Educ Prof Assoc 2021;36(2):7-18. (in Thai)

Chaekhachat P, Srisookkum T. Factors associated with preventive behavior towards coronavirus disease 2019 among village health volunteers in Ta Subdistrict, Khun Tan District, Chiang Rai Province [thesis]. Phayao: University of Phayao; 2022. (in Thai)

Best JW, editor. Research in education. New Jersey: Prentice-Hall; 1997.

Bloom BS. Human characteristics and school learning. New York: McGraw-Hill; 1976.

Kılınç A, Çam C, Metintaş S. Public health literacy in primary care users in western Turkey. Health Expect 2024;31(1). doi:10.1177/17579759231191507.

Ngamsakulpipat P, Chaicharoenwattana B. Factors affecting the performance of village health volunteers in Nong Chik District, Pattani Province [thesis]. Songkhla: Prince of Songkla University; 2011. (in Thai)

Khumthong T, Kaewdamkoeng K, Phothisiri W. Causal structural equation model of health literacy on health behaviors and health status among Thai adults at risk of diabetes and hypertension in Uthai Thani and Ang Thong provinces [doctoral dissertation]. Bangkok: Chulalongkorn University; 2016. (in Thai)

Inyod C. Study of factors affecting health literacy of village health volunteers in Dan Thap Tako Subdistrict, Chom Bueng District, Ratchaburi Province. J Allied Health Community Health 2024;1(1):1-10. (in Thai)

Darih P. Factors affecting health literacy of village health volunteers at Khlong Si Subdistrict Health Promoting Hospital. J Environ Health Community Health 2024;9(5):1-10. (in Thai)

Pongchub K. Factors affecting health literacy of village health volunteers in Samko District, Ang Thong Province. Ang Thong: Ang Thong Provincial Public Health Office; 2025. (in Thai)

Phitaksathammagun P. Health literacy and health behavior of village health volunteers (VHV) in model communities of health service area 5. Nakhon Ratchasima: Health Service Support Center 5; 2022. (in Thai)

Thukjit T, Rattanavorang W. Health literacy and experience of Zika virus infection prevention among pregnant women in Lom Sak District, Phetchabun Province [thesis]. Bangkok: Thammasat University; 2019. (in Thai)

Suwannarong K, Ponlap T, Thammasutti K, Thongkan W, Balthip K, Bubpa N, et al. Beliefs, taboos, usages, health perceptions, and practices toward wildlife among different ethnicities in Tak and Mae Hong Son provinces, Thailand. BMC Public Health 2024;24:2432.

Wongti S, Keeratisirojn A. Factors affecting preventive behaviors against coronavirus disease 2019 among village health volunteers in Sukhothai Province [thesis]. Phitsanulok: Naresuan University; 2021. (in Thai)

Bubpa N, Suwannarong K, Thammasutti K, Ponlap T, Thongkan W, Boonyakawee P, et al. Cultural practices, healthcare-seeking behaviors, and wildlife interface: zoonotic disease risks among the Phu Thai ethnic group in Thailand. Vet World 2025;18(3):624-35.