การพัฒนาโปรแกรมส่งเสริมความรู้สุขอนามัยการนอนหลับร่วมกับการเจริญสติ ในผู้สูงอายุโรคไตเรื้อรังระยะที่ 4 และ 5 ก่อนการได้รับการบำบัดทดแทนไต

รัศมี ศิริสวัสดิ์; ลดาวัลย์ พันธุ์พาณิชย์

ผู้แต่ง

รัศมี ศิริสวัสดิ์ คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
ลดาวัลย์ พันธุ์พาณิชย์ คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น https://orcid.org/0000-0002-6865-4890

คำสำคัญ:

การจัดการอาการ, การเจริญสติ, นอนหลับ , ผู้สูงอายุ, โรคไตเรื้อรังก่อนการได้รับการบำบัดทดแทนไต, สุขอนามัย การนอนหลับ

บทคัดย่อ

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของการวิจัย เรื่องผลของโปรแกรมส่งเสริมความรู้เกี่ยวกับสุขอนามัยการนอนหลับและ การเจริญสติต่อผลลัพธ์เกี่ยวกับการนอนหลับในผู้สูงอายุโรคไตเรื้อรังระยะที่ 4-5 ก่อนได้รับการบำบัดทดแทนไต โดยนำเสนอ กระบวนการพัฒนาโปรแกรม 3 ขั้นตอน คือ ขั้นเตรียมการ ขั้นประเมินคุณภาพ และขั้นประเมินผลลัพธ์โปรแกรม เครื่องมือ ที่ใช้ในการดำเนินการวิจัยเป็นโปรแกรมส่งเสริมความรู้เกี่ยวกับสุขอนามัยการนอนหลับและการเจริญสติที่ผู้วิจัยพัฒนาขึ้น และ ผ่านการตรวจสอบโดยผู้ทรงคุณวุฒิ 5 ท่าน เครื่องมือที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูล ได้แก่ 1) แบบสอบถามความรู้เกี่ยวกับ สุขอนามัยการนอนหลับ ผ่านการตรวจสอบความตรงตามเนื้อหาโดยผู้ทรงคุณวุฒิ 5 ท่าน และได้ค่าดัชนีความตรงตามเนื้อหา เท่ากับ 0.80 2) แบบประเมินคุณภาพการนอนหลับ และแบบประเมินความรุนแรงของอาการนอนไม่หลับ ตรวจสอบความ เชื่อมั่นได้ค่าสัมประสิทธิ์แอลฟาครอนบาคเท่ากับ 0.73, 0.82 และ 0.89 ตามลำดับ วิเคราะห์เปรียบเทียบผลลัพธ์ก่อนและ หลังเข้าร่วมโปรแกรม ในผู้เข้าร่วมโปรแกรม จำนวน 32 คน ด้วยสถิติ paired t test และ Wilcoxon Signed ranks test ผลการศึกษา พบว่า

1) โปรแกรม มีรูปแบบการดำเนินกิจกรรมทั้งหมด 4 สัปดาห์ สัปดาห์ที่ 1 (วันที่ 1) เป็นการสร้างสัมพันธภาพ การประเมินความต้องการและประสบการณ์เกี่ยวกับอาการนอนไม่หลับ ฝึกกลยุทธ์การจัดการอาการด้วยการบำบัด ด้านพฤติกรรมและด้านจิตใจ โดยสื่อที่ใช้ คือ คู่มือส่งเสริมสุขอนามัยการนอนหลับในผู้สูงอายุ คู่มือส่งเสริมการเจริญสติ ในผู้สูงอายุและเครื่องเล่น MP3 ที่บันทึกดนตรีธรรมะ สัปดาห์ที่ 2-4 (วันที่ 7, 14 และ 21) ติดตามต่อเนื่องทางโทรศัพท์ ครั้งที่ 5 โดยประเมินผลลัพธ์ในสัปดาห์ที่ 5 (วันที่ 28)

2) ผลการประเมินคุณภาพโปรแกรม ได้ค่า CVI ของโปรแกรมและคู่มือโปรแกรมเท่ากับ 0.95 และ 0.92 ตามลำดับ โปรแกรม มีความเป็นไปได้/การยอมรับได้ ด้วยอัตราการคงอยู่ในโปรแกรมเป็นร้อยละ 100

3) การประเมินประสิทธิภาพของโปรแกรม พบว่า ผู้เข้าร่วมโปรแกรมมีผลลัพธ์ดีขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติทั้ง 3 ด้าน ได้แก่ คะแนนความรู้สุขอนามัยการนอนหลับเพิ่มขึ้นจาก 13.88±2.12 เป็น 22.78±1.18 (p<0.001) คุณภาพ การนอนหลับดีขึ้นจาก 13.19±2.79 เป็น 7.00±2.27 (p<0.001) ความรุนแรงของการนอนไม่หลับ ลดลงจาก 15.88±5.46 เป็น 7.59±2.71 (p<0.001) หลังร่วมโปรแกรม

โปรแกรมที่พัฒนาขึ้นมีคุณภาพ มีความเป็นไปได้/ยอมรับได้ และมีประสิทธิภาพ จึงควรประยุกต์ใช้เพื่อส่งเสริม การนอนหลับในผู้สูงอายุโรคไตเรื้อรัง ระยะที่ 4-5 ก่อนการได้รับการบำบัดทดแทนไตที่มีปัญหาการนอนหลับรวมถึงศึกษา เพิ่มเติมในผู้สูงอายุอื่นๆที่มีความเจ็บป่วยคล้ายคลึงกัน

เอกสารอ้างอิง

Miner B, Kryger MH. Sleep in the aging population. Sleep Med Clin 2016;12(1):31-8. doi:10.1016/j.jsmc.2016.10.008

Panpanit L. Sleep problems in older people and nursing management. J Nurs Sci Health 2020;43(1):139-50. (in Thai)

Phetsri K, Yodchai K, Chinnawong T. Insomnia, Related factors, and nurse’s roles in insomnia management among end stage renal disease patients. JRN-MHS 2017;37(4): 130-6. (in Thai)

Tan L H, Chen P S, Chiang H Y, King E, Yeh H C, Hsiao Y L, Kuo CC. Insomnia and poor sleep in CKD: a systematic review and meta-analysis. Kidney Medicine 2022;4:1-12.

Phetsri K, Yodchai K, Chinnawong T. Factors related to quality of sleep-in end stage renal disease patients undergoing continuous ambulatory peritoneal dialysis. CUTJ 2021;27(23):1-15. (in Thai)

Asantachai P, editor. Health problems in the elderly and prevention. Bangkok: Faculty of Medicine Siriraj Hospital, Mahidol University; 2015. (in Thai)

Wichian SN. Sleep quality of older people in the community. J Thai Nurse Midwife Counc 2021;36(2):18-31. (in Thai)

Wider B, Pittler MH. Complementary and alternative medicine for sleep disturbance in the elderly. In: Pandi-Perumal SR, Monti JM, Monjan AA, editors. Principles and practice of geriatric sleep medicine. New York: Springer; 2010. p. 403–12.

Kryger MH, Avidan AY, Berry RB. Atlas of clinical sleep medicine. Philadelphia: Elsevier Saunders; 2014.

Wang X, Gu J, Liu J, Hong H. Clinical evidence for acupressure with the improvement of sleep disorders in hemodialysis patients: a systematic review and meta-analysis. Complement Ther Clin Pract 2020;39:101151. doi:10.1016/j.ctcp.2020.101151.

Wichian SN, Chintanawat R, Klaphajone J, Nanasilp P. Effect of music therapy on sleep quality in older persons. J Thai Nurse Midwife Counc 2018;33(3):36–50. (in Thai)

Insrichuen S, Choowattanapakorn T. The effect of nursing care using aromatherapy on sleep quality in older persons with dementia. The Journal of Faculty of Nursing Burapha University 2017; 25(1):37-48. (in Thai)

Deukhunto C, Somanusorn S, Kangchai W. Effects of promoting relaxation program by using dharma music and aromatherapy for sleep quality of elderly in social welfare development center for older persons. JBCN Bangkok 2016;32(1):17-30. (in Thai)

Mirzanah S, Yona S, Dahlia D. Effect of progressive muscle relaxation on sleep quality among patients with chronic disease: a literature review. BNJ 2020;6(2):30-4. (in Thai)

Seyedi Chegeni P, Gholami M, Azargoon A, Hossein Pour AH, Birjandi M, Norollahi H. The effect of progressive muscle relaxation on the management of fatigue and quality of sleep-in patients with chronic obstructive pulmonary disease: a randomized controlled clinical trial. Complement Ther Clin Pract 2018;31:64-70.

Kabat-Zinn J. Wherever you go, there you are: mindfulness meditation in everyday life. New York: Hyperion; 1994.

Rusch LH, Rosario M, Levison ML, Olivera A, Livingston SW, Wu T, et al. The effect of mindfulness meditation on sleep quality: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Ann NY Acad Sci 2019;1445(1):5–16.

Natale P, Ruospo M, Saglimbene VM, Palmer SC, Strippoli GF. Interventions for improving sleep quality in people with chronic kidney disease. Cochrane Database Syst Rev 2019 May 26;5(5):CD012625. doi: 10.1002/14651858.CD012625.pub2. PMID: 31129916; PMCID: PMC6535156

Nelson KL, Davis JE, Corbett CF. Sleep quality: an evolutionary concept analysis. Nurs Forum 2022 Jan;57(1):144-51. doi: 10.1111/nuf.12659. Epub 2021 Oct 5. PMID: 34610163.

Panpanit L, Sopavonnakul T, Chansom P. Complementary and alternative therapies to promote sleep for older people. J Nurs Sci Health 2021;44(4):107-42. (in Thai)

Maneerat S, Maneerat S, Rungit Ph, Chuachomket N. Sleep quality, sleep promotion, sleep disturbing factor, and relationship between sleep quality and sleep disturbing factors among community-dwelling older in Bangkok community. Psy Journal 2021;11(2):10-24. (in Thai)

Edinger JD, Arnedt JT, Bertisch SM, Carney CE, Harrington JJ, Lichstein KL, et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med 2021 Feb 1;17(2):255-62. doi: 10.5664/jcsm.8986.

Dodd M, Janson S, Facione N, Faucett J, Froelicher ES, Humphreys J, et al. Advancing the science of symptom management. J Adv Nurs 2010;33(5):68-76.

Natale P, Ruospo M, Saglimbene VM, Palmer SC, Strippoli GF. Interventions for improving sleep quality in people with chronic kidney disease. Cochrane Database Syst Rev 2019 May 26;5(5):CD012625. doi: 10.1002/14651858.CD012625.pub2. PMID: 31129916; PMCID: PMC6535156

Department of Mental Health. Guidebook of depressive disorders surveillance and care: provincial level. 3rd ed. Bangkok: Department of Mental Health; 2014. (in Thai)

Aree-Ue S, Youngcharoen P. The 6-item cognitive function test-Thai version: psychometric property testing. Rama Nurs J 2020;26(2):188–202. (in Thai)

Morin CM. Insomnia: psychological assessment and management. New York: Guilford Press; 1993.

Keawphang P. Relationships between selected factors and insomnia in adult cancer patients [master’s thesis]. Bangkok: Chulalongkorn University; 2004. (in Thai)

Chansom P. The effect of a sleep promoting program using a combination of nonpharmacological interventions for community-dwelling older people with sleep problems [master’s thesis]. Khon Kaen: Khon Kaen University; 2022. (in Thai)

Buysse DJ, Reynolds CF, Monk TH, Bermam SR, Kupfer DJ. The pittsburgh sleep quality index: a new instrument for psychiatric practice and research. Psychiatry Research 1989;28(2):193-213. Doi:10.1016/0165-1781(89)90047-4

Jirapramukpitak T, Tanchaiswad W. Sleep disturbances among nurses of Songklanagarind Hospital. J Psychiatr Assoc Thailand 1997;42(3):123-32. (in Thai)

Panpanit L. Sleep in older people [teaching materials]. Khon Kaen: Faculty of Nursing, Khon Kaen University; 2023. (in Thai)

Panpanit L, Duangphuithong K. A manual of music prayer program for older adults. Khon Kaen: Faculty of Nursing, Khon Kaen University; 2023. (in Thai)

Department of Thai Traditional and Alternative Medicine. SKT meditation therapy: a copyrighted technique by Assoc Prof Dr Somporn Kantradusadee Triamchaisri [Internet]. 2025 [cited 2025 May 31]. Available from: https://thaicam.dtam.moph.go.th/skt-สมาธิบำบัด (in Thai)

Jones JM, James JA, Silverman JR, Morris LR. Mindfulness to improve sleep quality in insomnia: a randomized controlled trial. Front Psychol 2020;11:449. doi:10.3389/fpsyg.2020.00449.

Morris JF, Silverman JR, Morris LR, Bell RC. Mindfulness to improve sleep quality: a randomized controlled trial. Sleep Med 2019;63:165-71.

Sharma K, Srivastava S. The effectiveness of sleep hygiene program on sleep quality and stress level in elderly population. J Ment Health Aging 2018;2(1):29-32.

Sombutboon J, Prakas N. The effect of a sleep quality promotion program for the elderly patients in the hospital. JPNC 2022;33(1):239-50. (in Thai)

Matsee, C, Waratwichit C. Promotion of health literacy: from concept to practice. Boromarajonani College of Nursing, Uttaradit Journal 2017:9(1):96-111. (in Thai)

Teesudaphan W, Chaiard J, Chintanawat R. Impact of Insomnia Management Programme on Insomnia Severity in Older Persons with Heart Failure. J Thai Nurse Midwife Counc 2022:37(3):5-19. (in Thai)