ความชุกและปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันที่ซับซ้อน ของผู้สูงอายุที่อาศัยอยู่ในชุมชนเขตชานเมือง

นิพิฐพนธ์ สีอุปลัด; ภาวินี สายบุ่งคล้า; ปิยธิดา คูหิรัญญรัตน์; บังอรศรี จินดาวงค์

ผู้แต่ง

นิพิฐพนธ์ สีอุปลัด สาขาวิชาเวชศาสตร์ชุมชน เวชศาสตร์ครอบครัว และอาชีวเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
ภาวินี สายบุ่งคล้า สาขาวิชาเวชศาสตร์ชุมชน เวชศาสตร์ครอบครัว และอาชีวเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
ปิยธิดา คูหิรัญญรัตน์ สาขาวิชาเวชศาสตร์ชุมชน เวชศาสตร์ครอบครัว และอาชีวเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
บังอรศรี จินดาวงค์ สาขาวิชาเวชศาสตร์ชุมชน เวชศาสตร์ครอบครัว และอาชีวเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น

คำสำคัญ:

ผู้สูงอายุ, สถานะสุขภาพ, ความสามารถทางกาย, ความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันที่ซับซ้อน, ชุมชนเขตชานเมือง

บทคัดย่อ

ความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันที่ซับซ้อน เป็นตัวชี้วัดสำคัญของการดำรงชีวิตอย่างอิสระในผู้สูงอายุ และเป็นตัวบ่งชี้ภาวะพึ่งพิงในระยะเริ่มต้น การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความชุกและปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันที่ซับซ้อนของผู้สูงอายุที่อาศัยอยู่ในชุมชนเขตชานเมือง โดยการวิจัยเชิงวิเคราะห์แบบภาคตัดขวาง กลุ่มตัวอย่างเป็นผู้สูงอายุ จำนวน 305 คน เก็บรวบรวมข้อมูลด้วยแบบสอบถามข้อมูลทั่วไปและสถานะสุขภาพ แบบประเมินการทำกิจวัตรประจำวันที่ซับซ้อน และการทดสอบความสามารถทางกาย วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนาและการวิเคราะห์ถดถอยโลจิสติก ผลการศึกษาพบว่า ผู้สูงอายุมีภาวะบกพร่องในการทำกิจวัตรประจำวันที่ซับซ้อน ร้อยละ 29.84 (95%CI: 24.7–35.0) ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันที่ซับซ้อนของผู้สูงอายุ พบว่า ผู้ที่มีอายุ 80 ปีขึ้นไป (AOR = 8.93, 95%CI: 3.22–24.75) การศึกษาระดับประถมศึกษา (AOR = 9.06, 95%CI: 2.31–35.51) อาศัยอยู่คนเดียว (AOR = 10.50, 95%CI: 1.51–73.23) หรืออาศัยร่วมกับครอบครัว (AOR = 5.73, 95%CI: 1.43–22.97) ใช้อุปกรณ์ช่วยเดิน (AOR = 5.46, 95%CI: 1.37–21.68) ไม่เข้าร่วมกิจกรรมทางศาสนาหรือไปวัด (AOR = 3.63, 95%CI: 1.56–8.42) และผลการทดสอบความสามารถทางกายมากกว่า 12 วินาที (AOR = 3.25, 95%CI: 1.68–6.30) มีความสัมพันธ์กับภาวะบกพร่องในการทำกิจวัตรประจำวันที่ซับซ้อนอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ สรุปได้ว่า ผู้สูงอายุกว่าหนึ่งในสี่มีภาวะบกพร่องในการทำกิจวัตรประจำวันที่ซับซ้อน โดยมีความสัมพันธ์กับปัจจัยด้านอายุ ระดับการศึกษา รูปแบบการอยู่อาศัย การใช้อุปกรณ์ช่วยเดิน การเข้าร่วมกิจกรรมทางศาสนา และความสามารถทางกาย ผลการศึกษาสามารถนำไปใช้ในการคัดกรองกลุ่มเสี่ยงและวางแผนส่งเสริมการดำรงชีวิตอย่างอิสระของผู้สูงอายุในชุมชน

เอกสารอ้างอิง

กรมกิจการผู้สูงอายุ. สถานการณ์ผู้สูงอายุไทย พ.ศ. 2567. กรุงเทพฯ: โกโกพริ้นท์ (ไทยแลนด์); 2568.

Lawton MP, Brody EM. Assessment of older people: Self-maintaining and instrumental activities of daily living. Gerontologist 1969;9(3):179-86.

World Health Organization. World report on ageing and health. Geneva: World Health Organization; 2015.

Fong JH. Rasch analysis highlighted relative importance of walking and transferring disabilities among elderly in developing countries. J Clin Epidemiol 2021;139:121-9. doi: 10.1016/j.jclinepi.2021.07.020.

Pengpid S, Peltzer K, Anantanasuwong D. Bidirectional association between functional disability and multimorbidity among middle-aged and older adults in Thailand. Front Public Health 2022;10:1055699. doi: 10.3389/fpubh.2022.1055699.

Pengpid S, Peltzer K, Hajek A, Anantanasuwong D, Kaewchankha W. Sociodemographic, lifestyle and psychological factors associated with healthy ageing in a national longitudinal study of middle-aged and older adults in Thailand. Psychol Health Med 2025;30(6):1069-82. doi: 10.1080/13548506.2024.2439134.

Moon S, Oh E, Chung D, Hong GS. Changes in instrumental activities of daily living limitations and their associated factors according to gender in community-residing older adults: A longitudinal cohort study. PLoS One 2024;19(1):e0296796. doi: 10.1371/journal.pone.0296796.

Zhang F, Ferrucci L, Culham E, Metter EJ, Guralnik J, Deshpande N. Performance on five times sit-to-stand task as a predictor of subsequent falls and disability in older persons. J Aging Health 2013;25(3):478-92. doi: 10.1177/0898264313475813.

Albalwi AA, Alharbi AA. Optimal procedure and characteristics in using five times sit to stand test among older adults: A systematic review. Medicine (Baltimore) 2023;102(26):e34160. doi: 10.1097/MD.0000000000034160.

Collin C, Wade DT, Davies S, Horne V. The Barthel ADL Index: a reliability study. Int Disabil Stud 1988;10(2):61-3. doi: 10.3109/09638288809164103.

กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข. คู่มือแบบประเมินคัดกรองผู้ที่มีปัญหาพฤติกรรมการฆ่าตัวตาย (2Q plus, 9Q, 8Q, MIND-6, ASSIST-LITE) [อินเทอร์เน็ต]. 2567 [เข้าถึงเมื่อ 5 ธ.ค. 2567]. เข้าถึงได้จาก: https://dmhpd.dmh.go.th/คู่มือแบบประเมินคัดกรอ/.

Lotrakul M, Sumrithe S, Saipanish R. Reliability and validity of the Thai version of the PHQ-9. BMC Psychiatry 2008;8:46. doi: 10.1186/1471-244X-8-46.

Podsiadlo D, Richardson S. The Timed "Up & Go": A test of basic functional mobility for frail elderly persons. J Am Geriatr Soc 1991;39(2):142-8. doi: 10.1111/j.1532-5415.1991.tb01616.x.

Ismail NR, Abdul Hamid A, Ab Razak A, Hamid NA. Factors influencing instrumental activities of daily living disability among elderly attending health clinics in Kelantan. Malays Appl Biol 2021;50(2):37-45. doi: 10.55230/mabjournal.v50i2.2015.

Bischoff HA, Stähelin HB, Monsch AU, Iversen MD, Weyh A, von Dechend M, et al. Identifying a cut-off point for normal mobility: A comparison of the Timed Up and Go test in community-dwelling and institutionalised elderly women. Age Ageing 2003;32(3):315-20. doi: 10.1093/ageing/32.3.315.

Pengpid S, Peltzer K, Hajek A, Gyasi RM. Determinants of limitations in activities of daily living among community-dwelling persons aged 80 years and older: Longitudinal national evidence from the Health, Aging and Retirement in Thailand study, 2015-2022. Geriatr Gerontol Int 2025;25(3):403-10. doi: 10.1111/ggi.15090.

Marbaniang SP, Chungkham HS. Latent class of multidimensional dependency in community-dwelling older adults: evidence from the longitudinal ageing study in India. BMC Geriatr 2024;24(1):203. doi: 10.1186/s12877-024-04813-9.

Pedersen AK, Ernstsen L. Instrumental activities of daily living and self-rated health in community-dwelling older adults: cross-sectional findings from the HUNT Study (HUNT4 Trondheim 70+). BMC Geriatr 2025;25(1):334. doi: 10.1186/s12877-025-05983-w.

Nguyen VC, Moon S, Oh E, Hong GS. Factors associated with functional limitations in daily living among older adults in Korea: A cross-sectional study. Int J Public Health 2022;67:1605155. doi: 10.3389/ijph.2022.1605155.

Hu Q, Xu J, Ren Y, Ding J, Chu T. Intrinsic capacity and instrumental activity of daily living among community-dwelling elderly in China: the mediating effect of two-way social support and sense of coherence. Public Health Nurs 2024;42(2):762-70. doi: 10.1111/phn.13505.

Shin J, Kim GS. Patterns of change and factors associated with IADL function decline in community-dwelling older adults with arthritis. Sci Rep 2022;12(1):16840. doi: 10.1038/s41598-022-19791-4.

Donoghue OA, Savva GM, Cronin H, Kenny RA, Horgan NF. Using timed up and go and usual gait speed to predict incident disability in daily activities among community-dwelling adults aged 65 years and older. Arch Phys Med Rehabil 2014;95(10):1954-61. doi: 10.1016/j.apmr.2014.06.008.

Balicki P, Sołtysik BK, Borowiak E, Kostka T, Kostka J. Activities of daily living limitations in relation to the presence of pain in community-dwelling older adults. Sci Rep 2025;15:15027. doi: 10.1038/s41598-025-00241-w.