การพัฒนาและประเมินผลรูปแบบการจัดบริการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมแบบเข้มข้นในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 โดยกระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม พื้นที่นำร่องเขตสุขภาพที่ 7

กรรณิการ์ ตฤณวุฒิพงษ์; ธวัชชัย คำป้อง; ศรีไพร พลตื้อ; วิภาพร ภูสง่า; สุภาวดี ประทาน; ปรีญานงค์ ดงหงษ์

ผู้แต่ง

กรรณิการ์ ตฤณวุฒิพงษ์ สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 จังหวัดขอนแก่น
ธวัชชัย คำป้อง โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านเหมือดแอ่
ศรีไพร พลตื้อ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านเหมือดแอ่
วิภาพร ภูสง่า โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านเหมือดแอ่
สุภาวดี ประทาน สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 จังหวัดขอนแก่น
ปรีญานงค์ ดงหงษ์ สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 จังหวัดขอนแก่น

คำสำคัญ:

การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมแบบเข้มข้น, โรงเรียนเบาหวาน, การจัดการตนเอง, อสม. Health Coach

บทคัดย่อ

เขตสุขภาพที่ 7 พบผู้ป่วยโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ที่ควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดได้เพียงร้อยละ 29.3 การศึกษานี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบการจัดบริการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมแบบเข้มข้นในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 โดยใช้กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม ประยุกต์ใช้กรอบแนวคิด Kemmis และ McTaggart ร่วมกับการจัดการตนเองของ Lorig และ Holman ดำเนินการ 4 ระยะ ดังนี้ ระยะการวางแผน การปฏิบัติ สังเกตผล และสะท้อนผล ในพื้นที่ตำบลบ้านเม็ง อำเภอหนองเรือ จังหวัดขอนแก่น ระหว่างตุลาคม 2567 ถึงกันยายน 2568 กลุ่มเป้าหมาย ประกอบด้วย ผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 จำนวน 40 คน บุคลากรสาธารณสุข 6 คน และอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน 38 คน เครื่องมือวิจัย ได้แก่ แบบบันทึกข้อมูลสุขภาพ เครื่องมือวิเคราะห์องค์ประกอบร่างกาย แบบสัมภาษณ์เชิงลึก และแนวทางการสนทนากลุ่ม วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณด้วยสถิติ Paired t-test กำหนดระดับนัยสำคัญที่ 0.05 ข้อมูลเชิงคุณภาพด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา ผลการดำเนินการ พบว่า สภาพปัญหาที่ผู้ป่วยมักคิดว่าโรคเบาหวานรักษาไม่หาย ต้องกินยาตลอดชีวิต ขณะที่ชุมชนมีต้นทุนทางสังคมที่เข้มแข็ง ได้แก่ ครูเกษียณจิตอาสา อสม.เข้มแข็ง มีผู้ผ่านการอบรมครู ก. จากโรงเรียนเบาหวานพิมาย เขตสุขภาพที่ 9 และวัดสว่างมนาวาสพร้อมสนับสนุนสถานที่ นำมาพัฒนารูปแบบ “SMART DM Model” ผลดำเนินการ พบผู้ป่วยมีค่า HbA1c เฉลี่ยลดลง น้ำหนักตัวลดลง รอบเอวลดลง จากก่อนพัฒนารูปแบบอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.001) ผู้ป่วย 6 ราย (ร้อยละ 15.0) สามารถหยุดยา และ 14 ราย (ร้อยละ 35.0) ลดปริมาณยาลง ปัจจัยความสำเร็จคือการใช้วัดเป็นศูนย์กลาง อสม. Health Coach เป็นเพื่อนคู่หู ครู ก. ที่ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมตนเองได้ และการสนับสนุนจากท้องถิ่น รูปแบบที่พัฒนาขึ้นส่งผลต่อผลลัพธ์ทางคลินิกที่ดีขึ้นและการลดการใช้ยา มีความเป็นไปได้ที่จะขยายผลไปยังกลุ่มเสี่ยงเบาหวาน ผลการศึกษายังเป็นผลลัพธ์เบื้องต้น จึงควรมีการติดตามระยะยาวหรือการศึกษาที่มีกลุ่มเปรียบเทียบเพื่อยืนยันประสิทธิผลและการเข้าสู่โรคเบาหวานระยะสงบตามเกณฑ์มาตรฐาน อย่างไรก็ตาม ผลการศึกษายังเป็นผลลัพธ์เบื้องต้น จึงควรมีการติดตามระยะยาวหรือการศึกษาที่มีกลุ่มเปรียบเทียบเพื่อยืนยันประสิทธิผลและการเข้าสู่ภาวะเบาหวานระยะสงบตามเกณฑ์มาตรฐาน

เอกสารอ้างอิง

World Health Organization. Global action plan for the prevention and control of noncommunicable diseases 2013-2020. Geneva: WHO; 2015.

Boutari C, Mantzoros CS. A 2022 update on the epidemiology of obesity and a call to action: as its twin COVID-19 pandemic appears to be receding, the obesity and dysmetabolism pandemic continues to rage on. Metabolism 2022; 133: 155217. doi: 10.1016/j.metabol.2022.155217.

International Diabetes Federation. IDF Diabetes Atlas. 10th ed. Brussels: IDF; 2021.

วิชัย เอกพลากร, บรรณาธิการ. การสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกาย ครั้งที่ 6 พ.ศ. 2562-2563. กรุงเทพฯ: อักษรกราฟฟิคแอนด์ดีไซน์; 2564.

ระบบคลังข้อมูลด้านการแพทย์และสุขภาพกระทรวงสาธารณสุข. รายงานมาตรฐาน ข้อมูลตอบสนองตัวชี้วัด Service Plan สาขาโรคไม่ติดต่อ [อินเทอร์เน็ต]. 2567 [เข้าถึงเมื่อ 10 พ.ย. 2567]. เข้าถึงได้จาก: https://hdc.moph.go.th/center/public/standard-subcatalog/b2b59e64c4e6c92d4b1ec16a599d882b.

Riddle MC, Cefalu WT, Evans PH, Gerstein HC, Nauck MA, Oh WK, et al. Consensus report: definition and interpretation of remission in type 2 diabetes. Diabetic Medicine 2021; 39(3): e14669. doi: doi.org/10.1111/dme.14669.

Knowler WC, Barrett-Connor E, Fowler SE, Hamman RF, Lachin JM, Walker EA, et al. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med 2002; 346(6): 393-403. doi: 10.1056/NEJMoa012512.

Lean MEJ, Leslie WS, Barnes AC, Brosnahan N, Thom G, McCombie L, et al. Durability of a primary care-led weight-management intervention for remission of type 2 diabetes: 2-year results of the DiRECT open-label, cluster-randomised trial. Lancet Diabetes Endocrinol 2019; 7(5): 344-55. doi: 10.1016/S2213-8587(19)30068-3.

Pinsawas B, Surawit A, Mongkolsucharitkul P, Pongkunakorn T, Suta S, Manosan T, et al. Asian low-carbohydrate diet with increased whole egg consumption improves metabolic outcomes in metabolic syndrome: a 52-week intervention study. J Nutr 2024; 154(11): 3331-45. doi: 10.1016/j.tjnut.2024.08.027.

คมกริช ฤทธิ์บุรี. กลยุทธ์ในการขับเคลื่อนงานเพื่อให้ผู้ป่วยโรคเบาหวานเข้าสู่ภาวะ Remission: กรณีศึกษา กลยุทธ์การขับเคลื่อน อำเภอพิมาย จังหวัดนครราชสีมา. วารสารสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น 2566; 5(1): 123-36.

กระทรวงสาธารณสุข. ปลัด สธ. เผยความสำเร็จ “โรงเรียนเบาหวานวิทยา” มุ่งขยายผลสู่ Service Plan [อินเทอร์เน็ต]. 2567 [เข้าถึงเมื่อ 18 มี.ค. 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://cimjournal.com/public-health-news/service-plan/.

ณกานต์ชญาน์ นววัชรินทร์, ภูมิธพัฒน์ มายุศิริ, เดือนเพ็ญ เคี่ยนบุ้น, พนัดดา นักดนตรี. การพัฒนารูปแบบการดูแลผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ด้วยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมอย่างเข้มงวด เพื่อเข้าสู่โรคเบาหวานระยะสงบ โรงพยาบาลชุมชน จังหวัดชุมพร. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน 2567; 9(1): 298-307.

กองยุทธศาสตร์และแผนงาน สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข. แผนยุทธศาสตร์ชาติ ระยะ 20 ปี ด้านสาธารณสุข (พ.ศ. 2561-2580) ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2561). นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2561.

กองโรคไม่ติดต่อ กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. แผนปฏิบัติการด้านการป้องกันและควบคุมโรคไม่ติดต่อของประเทศไทย พ.ศ. 2566-2570. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2567.

Kemmis S, McTaggart R. The action research planner. 3rd ed. Victoria: Deakin University Press; 1988.

Lorig KR, Holman H. Self-management education: history, definition, outcomes, and mechanisms. Ann Behav Med 2003; 26(1): 1-7. doi: 10.1207/S15324796ABM2601_01.

พิชิต สุขสบาย. ประสิทธิผลการดูแลผู้ป่วยโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ให้เข้าสู่โรคเบาหวานระยะสงบด้วยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมอย่างเข้มงวด จังหวัดสุราษฎร์ธานี. วารสารวิชาการแพทย์เขต 11 2567;38(1):27-43. doi: 10.14456/reg11med.2024.3.

คณะทำงานพัฒนาแนวทางการรักษาผู้ป่วยโรคเบาหวานชนิดที่ 2 รายใหม่ให้เข้าสู่ระยะสงบของโรคด้วยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมร่วมกับการตรวจระดับน้ำตาลในเลือดด้วยตนเอง, บรรณาธิการ. แนวทางการดูแลผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ให้เข้าสู่โรคเบาหวานระยะสงบด้วยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมอย่างเข้มงวด สำหรับบุคลากรทางการแพทย์และสาธารณสุข. กรุงเทพฯ: ราชวิทยาลัยแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวแห่งประเทศไทย; 2565.

Wolever RQ, Simmons LA, Sforzo GA, Dill D, Kaye M, Bechard EM, et al. A systematic review of the literature on health and wellness coaching: defining a key behavioral intervention in healthcare. Glob Adv Health Med 2013; 2(4): 38-57. doi: 10.7453/gahmj.2013.042.

ฐาปกรณ์ พรประภาสักดิ์. ผลของโครงการ DM Remission ต่อระดับน้ำตาลในเลือดและดัชนีมวลกายในคนไข้เบาหวานชนิดที่ 2 ของโรงพยาบาลบ้านนาและโรงพยาบาลองครักษ์ จังหวัดนครนายก. วารสารไทยเภสัชศาสตร์และวิทยาการสุขภาพ 2568; 20(2): 202-8.

วีรชัย ศรีวณิชชากร, เพชร รอดอารีย์. การป้องกันโรคเบาหวานในสภาพการณ์ของประเทศไทย. วารสารวิชาการสาธารณสุข 2565; 31(2): 363-75.

22. ณัฐธิวรรณ พันธ์มุง, ขนิษฐา ศรีสวัสดิ์, พนิดา เจริญกรุง, ศศิภรณ์ สารแสง. ปัจจัยความสำเร็จของการดำเนินงานสำหรับผู้ป่วยโรคเบาหวานเข้าสู่ระยะสงบ. วารสารวิชาการกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ 2567; 20(2): 17-26.

Bandura A. Self-efficacy: the exercise of control. New York: W.H. Freeman; 1997.