การพัฒนาการเฝ้าระวังโรคพิษจากสารกำจัดศัตรูพืชเชิงรับของหน่วยบริการสุขภาพในพื้นที่เขตสุขภาพที่ 7

พิไลลักษณ์ พลพิลา; ธมลวรรณ จันเต; พิรวรรณ วังอุปัดชา; วัฒนพงษ์ พลแสน

ผู้แต่ง

พิไลลักษณ์ พลพิลา สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 จังหวัดขอนแก่น
ธมลวรรณ จันเต สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 จังหวัดขอนแก่น
พิรวรรณ วังอุปัดชา สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 จังหวัดขอนแก่น
วัฒนพงษ์ พลแสน สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 จังหวัดขอนแก่น

คำสำคัญ:

การเฝ้าระวังเชิงรับ, โรคพิษจากสารกำจัดศัตรูพืช, การลงรหัส ICD-10, โรคจากการประกอบอาชีพ

บทคัดย่อ

โรคพิษจากสารกำจัดศัตรูพืชเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญในพื้นที่เกษตรกรรม การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบการดำเนินงานการเฝ้าระวังเชิงรับโรคพิษจากสารกำจัดศัตรูพืชในหน่วยบริการสุขภาพเขตสุขภาพที่ 7 โดยการวิจัยและพัฒนา ระหว่างสิงหาคม พ.ศ. 2567 ถึงกันยายน พ.ศ. 2568 ในโรงพยาบาล 8 แห่ง ของ 4 จังหวัด ดำเนินการวิจัย 3 ระยะ คือ 1) การวิเคราะห์สถานการณ์และบริบทของพื้นที่ 2) การพัฒนารูปแบบการเฝ้าระวังเชิงรับโรคพิษจากสารกำจัดศัตรูพืช และ 3) การประเมินผล โดยรวบรวมข้อมูลเชิงปริมาณจากคลังข้อมูลสุขภาพ และข้อมูลเชิงคุณภาพจากการสนทนากลุ่ม การสัมภาษณ์เชิงลึก และการประชุมเชิงปฏิบัติการเพื่อพัฒนาศักยภาพของบุคลากรสาธารณสุขที่เกี่ยวข้อง ผลการวิเคราะห์สถานการณ์ พบอัตราป่วยด้วยโรคพิษจากสารกำจัดศัตรูพืช ในช่วงปี พ.ศ. 2565 ถึง 2567 มีค่าเท่ากับ 21.9, 4.4 และ 8.6 ต่อประชากรแสนคน ตามลำดับ ข้อจำกัดเชิงระบบที่ส่งผลต่อประสิทธิภาพและความถูกต้องของข้อมูล 4 ประการคือ ศักยภาพของบุคลากร ความถูกต้องของการลงรหัสวินิจฉัย คุณภาพของข้อมูล และการสนับสนุนการปฏิบัติงาน โดยหลังดำเนินการพัฒนารูปแบบการเฝ้าระวังเชิงรับฯ พบว่าความครบถ้วนของข้อมูลเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 65.0 เป็น 89.0 ความถูกต้องของการลงรหัส ICD-10 เพิ่มขึ้นจากร้อยละ 58.0 เป็น 92.0 และความทันเวลาของการรายงานเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 70.0 เป็น 95.0 นอกจากนี้ ผลการประเมินการปฏิบัติงานของบุคลากรด้านการบันทึกข้อมูลและการลงรหัสโรคดีขึ้นในทุกประเด็น โดยมีการลงรหัส Y96 เพิ่มขึ้นจากร้อยละ 37.2 เป็น 80.3 การซักประวัติการสัมผัสสารกำจัดศัตรูพืชเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 30.1 เป็น 85.4 การซักประวัติอาชีพเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 25.2 เป็น 81.3 การใช้แบบฟอร์มคัดกรอง/เครื่องมือที่พัฒนาเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 22.6 เป็น 92.7 และการใช้แนวทางการเฝ้าระวังเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 35.4 เป็น 80.4 ขณะเดียวกัน ความพึงพอใจต่อการดำเนินงานอยู่ในระดับดีมาก (ค่าเฉลี่ย 4.5 จาก 5.0) สรุปได้ว่ารูปแบบการดำเนินงานการเฝ้าระวังเชิงรับที่พัฒนาขึ้นนี้มีประสิทธิภาพ สามารถยกระดับคุณภาพข้อมูลและกระบวนการเฝ้าระวังโรคพิษจากสารกำจัดศัตรูพืชได้อย่างชัดเจน ควรพิจารณาขยายผลให้ครอบคลุมทุกหน่วยบริการสุขภาพในเขตสุขภาพที่ 7 ต่อไป

เอกสารอ้างอิง

กองโรคจากการประกอบอาชีพและสิ่งแวดล้อม กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. แนวทางเฝ้าระวังและสอบสวนโรคหรืออาการสำคัญของพิษจากสารกำจัดศัตรูพืช ภายใต้พระราชบัญญัติควบคุมโรคจากการประกอบอาชีพและโรคจากสิ่งแวดล้อม พ.ศ. 2562 [อินเทอร์เน็ต]. 2562 [เข้าถึงเมื่อ 1 ก.ย. 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://online.fliphtml5.com/bcbgj/pita/.

Queiroz PR, Lima KC, Oliveira TC, Santos MMD, Jacob JF, Oliveira AMBM. Notifiable Diseases Information System and human poisoning by pesticide in Brazil. Rev Bras Epidemiol 2019; 22: e190033. doi: 10.1590/1980-549720190033.

Faria BLS, Raposo LM. Identification of distinct pesticide poisoning patterns in Brazil: a cross-sectional cluster analysis of epidemiological data. Int Arch Occup Environ Health 2025; 98(2): 191–202. doi: 10.1007/s00420-025-02122-1.

Carvalho KP, Corassa RB, Petarli GB, Cattafesta M, Zandonade E, Salaroli LB. Exogenous pesticide poisoning in the state of Espírito Santo, Brazil, 2007–2016: spatial distribution and temporal trend in the incidence rate and case fatality ratio of notified cases. Epidemiol Serv Saude 2022; 31(2): e2021424. doi:10.1590/S2237-96222022000200008.

Santana MFS, Nunes EN, Batista KS, Leite Filho MT, Sant’ana V, Chaves VM, et al. Health surveillance of populations exposed to pesticides: analysis of reports from Paraíba State, Brazil. Scientia Plena 2024; 20(6): 067501. doi: 10.14808/sci.plena.2024.067501.

สำนักควบคุมพืชและวัสดุการเกษตร กรมวิชาการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. รายงานสรุปการนำเข้าวัตถุอันตรายทางการเกษตร ปี พ.ศ. 2560–2564 [อินเทอร์เน็ต]. 2565 [เข้าถึงเมื่อ 12 ธ.ค. 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://www.doa.go.th/ard/?page_id=386.

สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. สถิติสิ่งแวดล้อมของประเทศไทย พ.ศ. 2567: การนำเข้าวัตถุอันตรายทางการเกษตร พ.ศ. 2557–2566 [อินเทอร์เน็ต]. 2567 [เข้าถึงเมื่อ 12 ธ.ค. 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://www.nso.go.th/public/e-book/Indicators-Environment/Environment-Indicators-2567/128-129.

คลังข้อมูลด้านการแพทย์และสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข. รายงานมาตรฐาน สถานะสุขภาพ โรคจากการประกอบอาชีพและสิ่งแวดล้อม โรคจากพิษสารกำจัดศัตรูพืช [อินเทอร์เน็ต]. 2567 [เข้าถึงเมื่อ 10 ธ.ค. 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://hdc.moph.go.th/center/public/standard-subcatalog/f16421e617aed29602f9f09d951cce68.

สุพาพร แสนศรี, มธุลดา อนันต์สวัสดิ์, นคร บัวคำโคก, ประภาส จีบโพธิ์. การศึกษาคุณภาพข้อมูลการรายงานผู้ป่วยโรคจากพิษสารกำจัดศัตรูพืชจากระบบรายงาน 43 แฟ้ม จังหวัดนครราชสีมา ปี พ.ศ. 2562. วารสารสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 2564; 27(1): 68–77.

วโรดม ศรสุรินทร์, ศิโรรัตน์ เชียวบ้านยาง, ตะวัน ทองสว่าง, กนกการญจน์ สว่างศรีสุทธิกุล, ศรันย์ สุจินพรัหม, กาญจนา ชัยวรรณ และคณะ. การประเมินระบบเฝ้าระวังโรคพิษสารกำจัดศัตรูพืชในพื้นที่เกษตรกรรม อำเภอชุมพลบุรี จังหวัดสุรินทร์ ปี พ.ศ. 2562–2564. วารสารวิชาการสาธารณสุข 2566; 32(5): 814–27.

สำนักงานสถิติแห่งชาติ. การสำรวจแรงงานนอกระบบ ปี 2567 [อินเทอร์เน็ต]. 2567 [เข้าถึงเมื่อ 12 ม.ค. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://www.nso.go.th/nsoweb/nso/survey_detail/Jb#gsc.tab=0.

Sapbamrer R, Thammachai A. Factors affecting use of personal protective equipment and pesticide safety practices: a systematic review. Environ Res 2020; 185: 109444. doi: 10.1016/j.envres.2020.109444.

Chaiklieng S, Suggaravetsiri P, Poochada W, Thinkhamrop W, Dacherngkhao T. The burden of work-related diseases and injuries among agriculturists: a three-year retrospective study in Thailand. Safety 2022; 8(4): 78. doi: 10.3390/safety8040078.

Chaiklieng S, Chagkornburee C, Suggaravetsiri P. Situations of work-related diseases and injuries among agriculturists in the upper northeast regions of Thailand. F1000Research 2023; 11: 145. doi: 10.12688/f1000research.73221.3.

Kyung M, Lee SJ, Dancu C, Hong O. Underreporting of workers' injuries or illnesses and contributing factors: a systematic review. BMC Public Health 2023; 23(1): 558. doi: 10.1186/s12889-023-15487-0.

Sahani MK, Maat H, Balabanova D, Woldie M, Richards P; PARES Research Group, et al. Engaging communities as partners in health crisis response: a realist-informed scoping review for research and policy. Health Res Policy Syst 2024; 22(1): 56. doi: 10.1186/s12961-024-01139-1.

Ohlander J, Fuhrimann S, Basinas I, Cherrie JW, Galea KS, Povey AC, et al. Systematic review of methods used to assess exposure to pesticides in occupational health studies, 1993-2017. Occup Environ Med 2020; 77(6): 357–65. doi: 10.1136/oemed-2019-106055.

Kongtip P, Nankongnab N, Mahaboonpeeti R, Bootsikeaw S, Batsungnoen K, Hanchenlaksh C, et al. Differences among Thai agricultural workers’ health, working conditions, and pesticide use by farm type. Ann Work Expo Health 2018; 62(2): 167–81. doi:10.1093/annweh/wxx099.

Los FS, Hulshof CTJ, Sluiter JK. The view and policy of management of occupational health services on the performance of workers’ health surveillance: a qualitative exploration. BMC Health Serv Res 2019; 19(1): 473. doi: 10.1186/s12913-019-4296-6.