ความชุกของภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุภายใต้ระบบการดูแลระยะยาว ในเขตสุขภาพที่ 7

วิไลวรรณ วัฒนานนท์; ศิราณี ศรีหาภาค; ศักดิ์ขรินทร์ นรสาร

ผู้แต่ง

วิไลวรรณ วัฒนานนท์ คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
ศิราณี ศรีหาภาค วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี ขอนแก่น คณะพยาบาลศาสตร์ สถาบันพระบรมราชชนก
ศักดิ์ขรินทร์ นรสาร วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี ขอนแก่น คณะพยาบาลศาสตร์ สถาบันพระบรมราชชนก

คำสำคัญ:

ภาวะสมองเสื่อม, ผู้สูงอายุ, ระบบการดูแลระยะยาว

บทคัดย่อ

ภาวะสมองเสื่อมเป็นภาระสุขภาพที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องในสังคมสูงอายุของประเทศไทย โดยเฉพาะในระบบการดูแลระยะยาวที่ต้องรองรับผู้สูงอายุพึ่งพิงจำนวนมาก การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ความชุกของภาวะสมองเสื่อมและลักษณะการกระจายตัวในผู้สูงอายุที่ขึ้นทะเบียนในระบบการดูแลระยะยาว เขตสุขภาพที่ 7 ด้วยการวิจัยเชิงพรรณนาแบบภาคตัดขวาง เก็บข้อมูลทุติยภูมิจากทะเบียนผู้สูงอายุปี 2568 ระหว่างเดือนเมษายน – ตุลาคม 2568 จำนวน 4,121 คน ซึ่งได้รับการประเมินภาวะสมองเสื่อมตามแนวทางของกระทรวงสาธารณสุข วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ จำนวน ร้อยละ ค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน

ผลการศึกษาพบว่า ผู้สูงอายุส่วนใหญ่เป็นเพศหญิง 2,751 คน (ร้อยละ 66.76) อายุเฉลี่ย 71.80 ปี (S.D.= 7.90) มีภาวะพึ่งพิง ระดับน้อย 2,000 คน (ร้อยละ 48.53) ปานกลาง 1,500 คน (ร้อยละ 36.40) และมาก 621 คน (ร้อยละ 15.07) ความชุกของกลุ่มเสี่ยงต่อภาวะสมองเสื่อมเท่ากับร้อยละ 6.75 และผู้สูงอายุได้รับการยืนยันผลสมองเสื่อม ร้อยละ 62.23 คิดเป็นความชุกภาวะสมองเสื่อม 4.20 โดยจังหวัดที่พบมากที่สุดคือ ขอนแก่น (ร้อยละ 4.97) รองลงมาคือร้อยเอ็ด (ร้อยละ 3.58) มหาสารคาม (ร้อยละ 3.52) และกาฬสินธุ์ (ร้อยละ 1.74) ซึ่งสะท้อนความแตกต่างด้านโครงสร้างประชากรและความพร้อมของระบบบริการปฐมภูมิในแต่ละพื้นที่ การศึกษานี้ชี้ให้เห็นความสำคัญของการคัดกรองเชิงรุก การติดตามต่อเนื่อง และการเชื่อมโยงระบบบริการในระดับจังหวัด เพื่อสนับสนุนการวางแผนการดูแลผู้สูงอายุ ลดภาระผู้ดูแล และเสริมความเข้มแข็งของระบบ LTC ในการรองรับภาระภาวะสมองเสื่อมในอนาคต

เอกสารอ้างอิง

Prince M, Comas-Herrera A, Knapp M, Guerchet M, Karagiannidou M. World Alzheimer Report 2016: Improving healthcare for people living with dementia. London: Alzheimer’s Disease International; 2016.

World Health Organization. Dementia: a public health priority. Geneva: WHO; 2012.

Alzheimer’s Disease International. From plan to impact: Progress towards targets of the global action plan on dementia. London: Alzheimer’s Disease International; 2021.

กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. คู่มือการคัดกรองและประเมินสุขภาพผู้สูงอายุ พ.ศ. 2564. นนทบุรี: กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข; 2564.

คณะกรรมการจัดทำแบบทดสอบสภาพสมองเบื้องต้นฉบับภาษาไทย พ.ศ. 2542. แบบทดสอบสภาพสมองเบื้องต้นฉบับภาษาไทย =MMSE-Thai 2002. กรุงเทพฯ: สถาบันเวชศาสตร์ผู้สูงอายุ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข; 2545.

สถาบันประสาทวิทยา กรมการแพทย์. แนวทางเวชปฏิบัติภาวะสมองเสื่อม. กรุงเทพฯ: ธนาเพลส; 2564.

กระทรวงสาธารณสุข. ร้อยละของตำบลที่มีระบบการส่งเสริมสุขภาพดูแลผู้สูงอายุระยะยาว (Long Term Care: LTC) ในชุมชนผ่านเกณฑ์. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2565.

Chuakhamfoo NN, Phanthunane P, Chansirikarnjana S, Pannarunothai S. Health and long-term care of the elderly with dementia in rural Thailand: A cross-sectional survey through their caregivers. BMJ Open 2020;10:e032637. doi:10.1136/bmjopen-2019-032637.

Tantanokit T, Bosittipichet T, Leesri T. The Study of Prevalence and Associated Factors of Dementia in the Elderly. Siriraj Med J 2021;73(4):224-35. doi:10.33192/Smj.2021.30.

World Health Organization. Global action plan on the public health response to dementia 2017–2025. Geneva: WHO; 2017.

Prorok JC, Horgan S, Seitz DP. Health care experiences of people with dementia and their caregivers: a meta-ethnographic analysis of qualitative studies. CMAJ 2013;185(14):E669–80.

ศิราณี ศรีหาภาค, รัศมี ลือฉาย, สุพัฒนา อรุณไพร, วิภาวดี บรรพบุตร, เพ็ญพักตร์ ไชยฤทธิ์, กุลนรี หาญพัฒนชัยกูร, และคณะ. การพัฒนาศักยภาพผู้ดูแลในการคัดกรองภาวะสมองเสื่อมผู้สูงอายุในชุมชนโดยเครื่องมือ IQCODE. วารสารมหาวิทยาลัยนราธิวาสราชนครินทร์ 2567;16(2): 295–313.

Glasgow RE, Vogt TM, Boles SM. Evaluating the public health impact of health promotion interventions: the RE-AIM framework. Am J Public Health 1999;89(9):1322–7. doi: 10.2105/ajph.89.9.1322.

Peters DH, Adam T, Alonge O, Agyepong IA, Tran N. Implementation research: what it is and how to do it. BMJ 2013;347:f6753. doi: 10.1136/bmj.f6753.

ศิราณี ศรีหาภาค, ธวัชชัย กฤษณะประกรกิจ. สมองเสื่อมกับการดูแลระดับปฐมภูมิ: คู่มือพัฒนาศักยภาพผู้จัดการดูแลและบุคลากรสุขภาพ การดูแลผู้สูงอายุสมองเสื่อมอย่างเพียงพอ (Sufficient Care for Dementia: SCD). นนทบุรี: มูลนิธิสังคมและสุขภาพ; 2565.

ดังการ พลลาภ, ศิราณี ศรีหาภาค, ประคอง ขันบำรุง. การพัฒนารูปแบบการดูแลผู้สูงอายุสมองเสื่อมอย่างเพียงพอของเครือข่ายบริการสุขภาพปฐมภูมิ อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน 2567;9(6):493–503.

Hinton L, Wang K, Levkoff S, Chuengsatiansup K, Srihapark S, Krisanaprakornkit T, et al. Dementia neuropsychiatric symptom frequency, severity, and correlates in community-dwelling Thai older adults. Am J Geriatr Psychiatry 2022;30(8):883–91. doi: 10.1016/j.jagp.2022.05.005.