การประเมินลักษณะน้ำนมของมารดาหลังคลอดตามคัมภีร์ปฐมจินดาร่วมกับการศึกษาวัฒนธรรมและภูมิปัญญาในการดูแลมารดาหลังคลอดชุมชนบ้านห้วยนา จังหวัดเลย

ศุภกร  หีบทอง; วิไลวรรณ  ไขกะวิง; เพ็ญศิริ จันทร์แอ; ศิรินทิพย์ พรมเสนสา

ผู้แต่ง

ศุภกร หีบทอง แพทย์แผนไทย โรงพยาบาลปากชม จังหวัดเลย
วิไลวรรณ ไขกะวิง แพทย์แผนไทย โรงพยาบาลปากชม จังหวัดเลย
เพ็ญศิริ จันทร์แอ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ สาขาแพทย์แผนไทย คณะทรัพยากรธรรมชาติ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน วิทยาเขตสกลนคร
ศิรินทิพย์ พรมเสนสา สาขาวิชาการแพทย์แผนไทย คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี

คำสำคัญ:

คัมภีร์ปฐมจินดา, ภูมิปัญญา, มารดาหลังคลอด, ลักษณะน้ำนม, วัฒนธรรม

บทคัดย่อ

การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อประเมินลักษณะน้ำนมของมารดาหลังคลอดด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยตามคัมภีร์ปฐมจินดา และศึกษาวัฒนธรรมและภูมิปัญญาการดูแลมารดาหลังคลอดในเขตชุมชนบ้านห้วยนา ตำบลเชียงกลม อำเภอปากชม จังหวัดเลย มีการดำเนินการวิจัยเชิงคุณภาพในรูปแบบกรณีศึกษา โดยทำการคัดเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเฉพาะเจาะจง ผู้ให้ข้อมูลหลัก ประกอบด้วย หมอพื้นบ้าน จำนวน 1 ราย และมารดาหลังคลอด จำนวน 15 ราย
ผลการศึกษา พบว่า มารดาหลังคลอดมีน้ำนมประเภทน้ำนมโท ร้อยละ 67.0 และน้ำนมเอก ร้อยละ 33.0 ตามลำดับ วัฒนธรรมและภูมิปัญญาในการดูแลมารดาหลังคลอด พบว่า มารดาหลังคลอดในบ้านห้วยนามีวัฒนธรรมความเอื้อเฟื้อดูแลกันและกันในครอบครัว การจัดเตรียมขันธ์ 5 สำหรับการบอกกล่าวบรรพบุรุษเรียกขวัญแม่และลูกน้อยกลับบ้าน การรับประทานอาหารที่จำกัด เช่น หมู ปลาขาวน้อย ขิง ข่า เป็นต้น เพราะช่วยให้น้ำนมไหลดีป้องกันการผิดสำแดง งดรับประทานอาหารแสลงเพราะว่าจะส่งผลให้มีอาการวิงเวียนศีรษะ ปวดตามกล้ามเนื้อ กระดูก และมีการใช้ภูมิปัญญาพื้นบ้านในการดูแลมารดาหลังคลอดด้วยตำรับยาที่มีสรรพคุณช่วยเพิ่มน้ำนม การประเมินน้ำนมตามในคัมภีร์ปฐมจินดาที่กล่าวว่า การมีบุตรที่ดีนั้นต้องอาศัยน้ำนมแม่ที่มีลักษณะคุณภาพดีและมีปริมาณที่เพียงพอเพื่อป้องกันและส่งเสริมให้มีสุขภาพที่แข็งแรง สรุปได้ว่ามารดาหลังคลอดในเขตชุมชนบ้านห้วยนามีวัฒนธรรมและภูมิปัญญาที่ปฏิบัติสืบทอดต่อกันมาจนถึงปัจจุบันทั้งในเรื่องการอยู่ไฟ การรับประทานอาหาร งดอาหารแสลง และภูมิปัญญาพื้นที่มีการใช้สมุนไพรดูแลมารดาหลังคลอด

เอกสารอ้างอิง

Golden Jubilee Medical Center, Faculty of Medicine Siriraj Hospital, Mahidol University. (2020). Benefits of postpartum maternal care. Retrieved September 9, 2023, from https://www.gj.mahidol.ac.th/main/ttm/afterbirth/ (in Thai)

Jirasinlapasat, N., Jaiarree, N., Nanthakomon, T., Kositamongkol, S. & Chaiyawatthanananthn, P. (2025). A comparative study of milk flow rate, milk quantity, and the excellent and medium quality milk characteristics in first normal postpartum women in each group of four elements and the Benjakalyani’s characteristics according to the principles of Thai traditional medicine. Journal of Charoenkrung Pracharak Hospital, 21(1), 41-60. (in Thai)

Kamuttachat, P., Rannakhote, J., & Kaewdee, A. (2018). Local wisdom food consumption in postpartum mothers : Case study in Phu Thai community Nonhom Sub-district, Meuang district, Sakon Nakhon province. Journal of Traditional Thai Medical Research, 4(2), 39-56. (in Thai)

Kammeeon, S., Tongthong, K., Puttaruk, L., Protipaison, C., Rattanachompu, P., Philawan, N., Jateleela, S., & Wannasen, S. (2023). The survey of knowledges in postpartum health care with Thai traditional medicine in Ban Chit Subdistrict, Ku Kaeo District, Udon Thani Province. Journal of Traditional Thai Medical Research, 9(2), 87-104. (in Thai)

Liengjindathaworn, O. (2002). Creating a database and disseminating the traditions of Isaan. Retrieved September 9, 2023, from http://www.esanpedia.oar.ubu.ac.th/local information/?p=379

National Statistical Office of Thailand. (2023). Thailand Multiple Indicator Cluster Survey 2022, Survey Findings Report. Bangkok: National Statistical Office of Thailand. (in Thai)

Noisedtee, N., Somboon, P., Chakornpandit, B., Trainapakul, C., Chunjit, S. & Singmuang, W. (2022). The effect of Bum Rung Nam Nom herbal tea on breast milk production. Region 4-5 Medical Journal, 41(4), 411-425. (in Thai)

Office of the Royal Society. (2012). Culture. Retrieved September 9, 2023, from http://legacy.orst.go.th/?knowledges= Culture-7-August-2012 (in Thai)

Pumtong, S., Wirasathien, L., Sitthithaworn, W., Rungmekarat, A., & Paeratakul, O. (2010). Postpartum care through Thai traditional medicine in Amnat Charoen province. Journal of Health Systems Research, 4(2), 281-295. (in Thai)

Sinthusirir, P., Sawatdichotte, D., Hemathulin, S., Onpiw, N., & Charoenrat, L. (2021). Local wisdom in maternal and child healthcare among ethnic groups in Nakhon Phanom province. Journal of Sakon Nakhon Hospital, 24(1), 46-55. (in Thai)

Sriwongchai, L., Shinkam, C., Wariloon, A., & Sripoun, S. (2021). Development of breastfeeding promoting program for first-time postpartum mothers and their families. Mahasarakham Hospital Journal, 18(3), 99-112. (in Thai)

Tanglakmankhong, K., Thongphao, P., Srisuwan, J., & Phuwongkrai, O. (2016). The study of local wisdom of maternal and child care using community classroom and research based learning. Journal of Prapokklao Hospital Clinical Medical Education Center, 33(4), 288-299. (in Thai)

Thongnet, V. (2012). Isaan folk wisdom and caring for mothers and children after giving birth. USA Printing: Plans to strengthen community health systems with local health wisdom Thai Health Foundation. (in Thai)

Thai Medical Rehabilitation Foundation. (1992). Old Thai Medical Textbook (Relief Medicine, Conservation Ed.) Volume 1 Paid Edition B. E. 2007. Bangkok: Supawinit Printing. (in Thai)

Thai Encyclopedia for Youth. (n.d.). Folk wisdom. Retrieved September 9, 2023, from https://saranukromthai.or.th/smallchild/612

Tongthong, K., Philawan, N., Khamplae, K., Leelakornjan, K., Rattanachompu, P., Promsensa, S., & Thiraphatthanavong, P. (2024). The study of local Khit Sen Isaan massage wisdom: A case study of Mr. Narong Sittisongkhram. Journal of Traditional Thai Medical Research. 10(1), 93-108. (in Thai)

Wangsawiboon, W., & Tongyoy, T. (2024). The development of a guideline for self-care among postpartum mothers. Journal of Nursing Science and Health, 47(3), 38-50. (in Thai)

Wangsomboonsiri, R., Booranasubkajorn, S., Akarasereenont, P., Ngerncham, S., & Tripatara, P. (2023). The development of human milk characteristics record form for human milk classification in Thai traditional medicine. Siriraj Medical Bulletin, 16(2), 138-146. (in Thai)

orld Health Organization. (2014, December 30). Global nutrition targets 2025: Breastfeeding policy brief. Retrieved November 12, 2025, from https://www.who.int/publications/i/item/WHO-NMH-NHD-14.7