ความสัมพันธ์และปัจจัยของการเกิดภาวะระดับฮอร์โมนโปรแลคตินในเลือดสูงจากการใช้ยาริสเพอริโดน
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
วัตถุประสงค์ วัตถุประสงค์หลัก เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ของระดับฮอร์โมนโปรแลคตินในเลือดกับยา risperidone และปัจจัยอื่นๆ รวมถึงศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างระดับฮอร์โมนโปรแลคตินในเลือดกับอาการแสดงของภาวะระดับฮอร์โมนโปรแลคตินในเลือดสูง วัตถุประสงค์รอง เพื่อศึกษาผลลัพธ์ของการจัดการระดับฮอร์โมนโปรแลคตินในเลือดในผู้ป่วยที่ได้รับยา risperidone
วิธีการศึกษา การศึกษาเชิงวิเคราะห์แบบย้อนหลัง (retrospective analytical study) โดยเก็บข้อมูลจากเวชระเบียนอิเล็กทรอนิกส์ของผู้ป่วยที่ได้รับยา risperidone และมีการวัดระดับฮอร์โมนโปรแลคตินในเลือดสูง จากโรงพยาบาลสวนปรุง โรงพยาบาลพระศรีมหาโพธิ์ และโรงพยาบาลสวนสราญรมย์ ระหว่างวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2564 ถึงวันที่ 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2566 วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนา Linear regression และ Paired t-test
ผลการศึกษา ผู้ป่วยจำนวน 190 ราย ส่วนใหญ่เป็นเพศหญิง (ร้อยละ 95.3) ขนาดยา risperidone เฉลี่ย 2.92 ± 1.92 มิลลิกรัมต่อวัน และระดับฮอร์โมนโปรแลคตินในเลือดเฉลี่ย 81.20 ± 57.48 นาโนกรัมต่อมิลลิลิตร การวิเคราะห์ด้วย Multivariable linear regression พบว่าขนาดยา risperidone มีความสัมพันธ์เชิงบวกกับระดับฮอร์โมนโปรแลคตินในเลือดอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (β = 9.03, 95% CI: 4.85 - 13.21, P < 0.001) เช่นเดียวกับระดับการศึกษาในระดับมัธยมศึกษาถึงก่อนปริญญาตรี (P = 0.023) ส่วนดัชนีมวลกายมีความสัมพันธ์เชิงลบ (P = 0.023) อาการแสดงที่พบบ่อยที่สุด ได้แก่ ประจำเดือนผิดปกติ (ร้อยละ 74.5) น้ำนมไหล (ร้อยละ 50.4) และเต้านมโต (ร้อยละ 42.3) อย่างไรก็ตาม ไม่พบความสัมพันธ์ระหว่างระดับความรุนแรงของภาวะโปรแลคตินในเลือดสูงกับอาการแสดงอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ในส่วนการจัดการภาวะนี้ด้วยการหยุดยา เปลี่ยนยา และลดขนาดยา risperidone ทำให้ระดับฮอร์โมนโปรแลคตินในเลือดลดลงอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (P < 0.001)
สรุป การศึกษานี้พบว่าขนาดยา risperidone มีความสัมพันธ์กับระดับโปรแลคตินในเลือดอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ แต่ไม่พบความสัมพันธ์ระหว่างระดับโปรแลคตินกับอาการแสดงทางคลินิก การหยุดยา เปลี่ยนยา หรือการลดขนาดยา risperidone สามารถลดระดับโปรแลคตินได้อย่างมีนัยสำคัญ ผลการศึกษานี้อาจใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้นเพื่อพัฒนาแนวทางการคัดกรองและจัดการภาวะดังกล่าวในเวชปฏิบัติจริง
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความที่ส่งมาเพื่อพิจารณา ต้องไม่เคยตีพิมพ์หรือได้รับการตอบรับให้ตีพิมพ์ในวารสารฉบับอื่น และต้องไม่อยู่ระหว่างการส่งไปพิจารณาในวารสารอื่น
เอกสารอ้างอิง
McNeil SE, Gibbons JR, Cogburn M. Risperidone. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025.
National Drug System Development Subcommittee. National list of essential medicines (NLEM) Thailand 2023. Nonthaburi: Ministry of Public Health; 2023.
Horacek J, Bubenikova-Valesova V, Kopecek M, Palenicek T, Dockery C, Mohr P, et al. Mechanism of action of atypical antipsychotic drugs and the neurobiology of schizophrenia. CNS Drugs 2006; 20(5): 389-409.
Seeman MV. Secondary effects of antipsychotics: women at greater risk than men. Schizophr Bull 2009; 35(5): 937-48.
Stojkovic M, Radmanovic B, Jovanovic M, Janjic V, Muric N, Ristic DI. Risperidone-induced hyperprolactinemia: from basic to clinical studies. Front Psychiatry 2022; 13: 874705.
Smith S, Wheeler MJ, Murray R, O'Keane V. The effects of antipsychotic-induced hyperprolactinaemia on the hypothalamic-pituitary-gonadal axis. J Clin Psychopharmacol 2002; 22(2): 109-14.
Al Jumaili W, Jain SB. Atypical antipsychotic effect on bone mineral density. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025.
Johnston AN, Bu W, Hein S, Garcia S, Camacho L, Xue L, et al. Hyperprolactinemia-inducing antipsychotics increase breast cancer risk by activating JAK-STAT5 in precancerous lesions. Breast Cancer Res 2018; 20(1): 42.
Kinon BJ, Gilmore JA, Liu H, Halbreich UM. Prevalence of hyperprolactinemia in schizophrenic patients treated with conventional antipsychotic medications or risperidone. Psychoneuroendocrinology 2003; 28(Suppl 2): 55-68.
Alosaimi FD, Fallata EO, Abalhassan M, Alhabbad A, Alzain N, Alhaddad B, et al. Prevalence and risk factors of hyperprolactinemia among patients with various psychiatric diagnoses and medications. Int J Psychiatry Clin Pract 2018; 22(4): 274-81.
Hongkaew Y, Ngamsamut N, Puangpetch A, Vanwong N, Srisawasdi P, Chamnanphon M, et al. Hyperprolactinemia in Thai children and adolescents with autism spectrum disorder treated with risperidone. Neuropsychiatr Dis Treat 2015; 11: 191-6.
Werawattanachai C, Sang-ngarm A, Somrak K, Silaket S, Boonlue T. Clinical characteristics, prolactin level and management of psychotropic drug-induced hyperprolactinemia. Thai J Hosp Pharm 2022; 32(3): 218-29.
Serri O, Chik CL, Ur E, Ezzat S. Diagnosis and management of hyperprolactinemia. CMAJ 2003; 169(6): 575-81.
Werawattanachai C. Hyperprolactinemia in psychiatric patients. J Health Sci BCNSP 2018; 2(1): 1-11.
Peuskens J, Pani L, Detraux J, De Hert M. The effects of novel and newly approved antipsychotics on serum prolactin levels: a comprehensive review. CNS Drugs 2014; 28(5): 421-53.
Krøigaard SM, Clemmensen L, Tarp S, Pagsberg AK. A meta-analysis of antipsychotic-induced hypo- and hyperprolactinemia in children and adolescents. J Child Adolesc Psychopharmacol 2022; 32(7): 374-89.
Keepers GA, Fochtmann LJ, Anzia JM, Benjamin S, Lyness JM, Mojtabai R, et al. The American Psychiatric Association practice guideline for the treatment of patients with schizophrenia. Am J Psychiatry 2020; 177(9): 868-72.
Keitner GI, Garlow SJ, Ryan CE, Ninan PT, Solomon DA, Nemeroff CB, et al. A randomized, placebo-controlled trial of risperidone augmentation for patients with difficult-to-treat unipolar, non-psychotic major depression. J Psychiatr Res 2009; 43(3): 205-14.
Mahmoud RA, Pandina GJ, Turkoz I, Kosik-Gonzalez C, Canuso CM, Kujawa MJ, et al. Risperidone for treatment-refractory major depressive disorder: a randomized trial. Ann Intern Med 2007; 147(9): 593-602.
Bo Q, Dong F, Li X, Wang Z, Ma X, Wang C. Prolactin-related symptoms during risperidone maintenance treatment: results from a prospective, multicenter study of schizophrenia. BMC Psychiatry 2016; 16(1): 386.
Kopecek M, Bares M, Horacek J, Mohr P. Low-dose risperidone augmentation of antidepressants or anxiolytics is associated with hyperprolactinemia. Neuro Endocrinol Lett 2006; 27(6): 803-6.
Muench J, Hamer AM. Adverse effects of antipsychotic medications. Am Fam Physician 2010; 81(5): 617-22.
Olvera Astivia OL, Gadermann A, Guhn M. The relationship between statistical power and predictor distribution in multilevel logistic regression: a simulation-based approach. BMC Med Res Methodol 2019; 19(1): 97.
Pirchio R, Graziadio C, Colao A, Pivonello R, Auriemma RS. Metabolic effects of prolactin. Front Endocrinol (Lausanne) 2022; 13: 1015520.
Kirsch P, Kunadia J, Shah S, Agrawal N. Metabolic effects of prolactin and the role of dopamine agonists: a review. Front Endocrinol (Lausanne) 2022; 13: 1002320.
Ben-Jonathan N, Hugo ER, Brandebourg TD, LaPensee CR. Focus on prolactin as a metabolic hormone. Trends Endocrinol Metab 2006; 17(3): 110-6.
Savarimuthu MK, Bhaskar S, Alexander AM, Kurian S. A cross-sectional study on antipsychotic-induced amenorrhoea in women attending a tertiary care centre in South India. Int J Res Med Sci 2019; 7(6): 2067-71.
Glocker C, Grohmann R, Engel R, Seifert J, Stübner S, Bleich S, et al. Galactorrhea during antipsychotic treatment: results from AMSP, a drug surveillance program, between 1993 and 2015. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci 2021; 271(8): 1425-35.
Eugene AR, Eugene B. An opportunity for clinical pharmacology trained physicians to improve patient drug safety: a retrospective analysis of adverse drug reactions in teenagers. F1000Res 2018; 7: 677.
Park YW, Kim Y, Lee JH. Antipsychotic-induced sexual dysfunction and its management. World J Mens Health 2012; 30(3): 153-9.
Lu Z, Sun Y, Zhang Y, Chen Y, Guo L, Liao Y, et al. Pharmacological treatment strategies for antipsychotic-induced hyperprolactinemia: a systematic review and network meta-analysis. Transl Psychiatry 2022; 12(1): 267.
Jiang Q, Li T, Zhao L, Sun Y, Mao Z, Xing Y, et al. Treatment of antipsychotic-induced hyperprolactinemia: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses. Front Psychiatry 2024; 15: 1337274.
Gupta S, Lakshmanan DAM, Khastgir U, Nair R. Management of antipsychotic-induced hyperprolactinaemia. BJPsych Adv 2017; 23(4): 278-86.
Rusgis MM, Alabbasi AY, Nelson LA. Guidance on the treatment of antipsychotic-induced hyperprolactinemia when switching the antipsychotic is not an option. Am J Health Syst Pharm 2021; 78(10): 862-71.
Tewksbury A, Olander A. Management of antipsychotic-induced hyperprolactinemia. Ment Health Clin 2016; 6(4): 185-90.
