การพัฒนารูปแบบการป้องกันควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับในพื้นที่ความชุกสูง ระดับอำเภอ

เสาวลักษณ์ คัชมาตย์; สมาน ฟูตระกูล; สุมาลี จันทลักษณ์; รัตนา รัดทะนี

ผู้แต่ง

เสาวลักษณ์ คัชมาตย์ สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 จังหวัดขอนแก่น
สมาน ฟูตระกูล สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 8 จังหวัดอุดรธานี
สุมาลี จันทลักษณ์ สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 จังหวัดขอนแก่น
รัตนา รัดทะนี สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 จังหวัดขอนแก่น

คำสำคัญ:

การพัฒนารูปแบบ, โรคพยาธิใบไม้ตับ, พื้นที่ความชุกสูง, ระดับอำเภอ

บทคัดย่อ

การวิจัยเชิงปฏิบัติการนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบ การป้องกันควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับ ในพื้นที่ความชุกสูงระดับอำเภอ ดำเนินการที่อำเภอกุดรัง จังหวัดมหาสารคาม ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ 2567– เมษายน 2569 กลุ่มเป้าหมาย ได้แก่ ประชาชนอายุ 15 ปีขึ้นไป อสม. และภาคีเครือข่ายระดับจังหวัดถึงชุมชน เครื่องมือ ประกอบด้วย แบบคัดกรองความเสี่ยงด้วยวาจา ชุดตรวจแอนติเจนสำเร็จรูปแบบเร็ว แบบประเมินขั้นตอนการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม และแบบประเมินความพึงพอใจต่อ LINE OA วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนา ช่วงความเชื่อมั่น 95% ไคสแควร์ และการวิเคราะห์เนื้อหา รูปแบบที่พัฒนาสามารถสร้างความครอบคลุมการคัดกรองด้วยวาจาปี 2567 และ 2568 เท่ากับ 72.6 และ 73.9% การคัดกรองการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับเท่ากับ 80.6 และ 87.4% ความครอบคลุมการรักษาเท่ากับ 98.2 และ 100% ตามลำดับ การปรับพฤติกรรมโดย อสม. พี่เลี้ยงสุขภาพทำให้ผู้ติดเชื้อ 65.0% เลิกบริโภคปลาดิบได้นานกว่า 6 เดือน ความชุกของการติดเชื้อปี 2567 และ 2568 เท่ากับ 10.5 และ 11.2% อัตราการติดเชื้อใหม่เท่ากับ 11.9% (95% CI: 11.0–12.8) และติดเชื้อซ้ำ 9.6% (95% CI: 7.5–12.3) ผลการพัฒนาได้ C-LIVER Model ประกอบด้วยการสร้างความร่วมมือของเครือข่าย การเสริมสร้างภาวะผู้นำและขีดความสามารถ การระบุและใช้เครื่องมือที่เหมาะสม การให้บริการที่เน้นคุณค่า การป้องกันควบคุมโรคในชุมชนแบบเสริมพลัง และการเฝ้าระวังแบบทันเวลาและการทบทวนเพื่อเสริมพลัง เป็นรูปแบบที่เชื่อมโยงการคัดกรอง การตรวจ การรักษา การปรับพฤติกรรม และมาตรการชุมชนเป็นระบบเดียวกัน ควรดำเนินงานต่อเนื่องอย่างน้อย 3–5 ปี เพื่อประเมินประสิทธิผลและความยั่งยืนของรูปแบบ และศึกษาแบบหลายพื้นที่ เพื่อทดสอบความสามารถในการประยุกต์ใช้กับพื้นที่อื่น

เอกสารอ้างอิง

Steele JA, Richter CH, Echaubard P, Saenna P, Stout V, Sithithaworn P, et al. Thinking beyond Opisthorchis viverrini for risk of cholangiocarcinoma in the lower Mekong region: a systematic review and meta-analysis. Infect Dis Poverty 2018;7(1):44. doi: 10.1186/s40249-018-0434-3.

IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans. Biological agents. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2012.

Sithithaworn P, Andrews RH, Van De N, Wongsaroj T, Sinuon M, Odermatt P, et al. The current status of opisthorchiasis and clonorchiasis in the Mekong Basin. Parasitol Int 2011;61(1): 10-6. doi: 10.1016/j.parint.2011.08.014.

สำนักงานพัฒนาระบบข้อมูลข่าวสารสุขภาพ. สถิติสุขภาพคนไทย: โรคไม่ติดต่อ [อินเทอร์เน็ต]. 2563 [เข้าถึงเมื่อ 1 ส.ค. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://www.hiso.or.th/thaihealthstat/topic/index.php?t=02&m=01.

ฐิติมา วงศาโรจน์, ดวงเดือน ไกรลาศ, พงศ์ราม รามสูต, วิชิต โรจน์กิตติคุณ, วรยุทธ นาคอ้าย, นันทวัน แก้วพูลศรี. ผลการศึกษาสถานการณ์โรคหนอนพยาธิและโปรโตซัวของประเทศไทย พ.ศ. 2552. กรุงเทพฯ: กรมควบคุมโรค; 2552.

Sota P, Andityas M, Kotepui M, Sripa B. Prevalence estimates of Opisthorchis viverrini and Clonorchis sinensis infection in the Greater Mekong subregion: a systematic review and meta-analysis. Infect Dis Poverty 2024;13 (1):33. doi: 10.1186/s40249-024-01201-8.

เขตสุขภาพที่ 7. บทสรุปสำหรับผู้บริหาร ปีงบประมาณ 2566 รอบ 2: การแก้ไขปัญหาโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี เขตสุขภาพที่ 7 [อินเทอร์เน็ต]. 2566 [เข้าถึงเมื่อ 10 ส.ค. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://inspection.moph.go.th/e-inspection/file_report_executive/2023-08-20-10-02-58.pdf.

สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 จังหวัดขอนแก่น. รายงานผลการพัฒนาเครือข่ายตามยุทธศาสตร์การกำจัดพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี เพื่อจัดทำแผนที่ทางระบาด การรักษา การเสริมสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพและติดตามผลการดำเนินงาน ในระยะที่ 2 (2562-2568) เขตสุขภาพที่ 7. ขอนแก่น: สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7; 2566.

กองโรคติดต่อทั่วไป กรมควบคุมโรค. แผนงานการเฝ้าระวัง ควบคุม ป้องกันโรคพยาธิใบไม้ในตับและมะเร็งท่อน้ำดี. นนทบุรี: กรมควบคุมโรค; 2567.

Sripa B, Tangkawattana S, Laha T, Kaewkes S, Mallory FF, Smith JF, et al. Toward integrated opisthorchiasis control in Northeast Thailand: the Lawa project. Acta Trop 2015;141(Pt B):361-7. doi: 10.1016/j.actatropica.2014.07.017.

ปรีชา ปิยะพันธ์. การพัฒนารูปแบบการดำเนินงานป้องกันและควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี โดยใช้กลไกคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ อำเภออุทุมพรพิสัย จังหวัดศรีสะเกษ. วารสารสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 10 จังหวัดอุบลราชธานี 2566;21(1):52-68.

ชาญชัย เจริญสุข. การพัฒนารูปแบบการดำเนินงานป้องกันและควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับ โดยใช้กลไกของคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) อำเภอเกษตรสมบูรณ์ จังหวัดชัยภูมิ. ชัยภูมิเวชสาร 2569;46(1):e17578.

สมหมาย ชาน้อย. การพัฒนารูปแบบการดำเนินงานป้องกันและควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี โดยใช้กลไกคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น. วารสารสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น 2567;6(3):e271030.

Kemmis S, McTaggart R, Nixon R. The action research planner: doing critical participatory action research. Singapore: Springer; 2014.

Prochaska JO, DiClemente CC. Stages and processes of self-change of smoking: toward an integrative model of change. J Consult Clin Psychol 1983;51(3):390-5. doi: 10.1037//0022-006x.51.3.390.

Cochran WG. Sampling techniques. 3rd ed. New York: John Wiley&Sons; 1977.

วันทนา กลางบุรัมย์, กรรณิการ์ ตฤณวุฒิพงษ์, สถิย์ เรียนพิศ, ปรียานงค์ ดงหงษ์. การพัฒนารูปแบบการติดตามผู้ที่มีความดันโลหิตสูงที่ยังไม่ได้รับการวินิจฉัยในโรงพยาบาล จังหวัดมหาสารคาม. วารสารพยาบาลศาสตร์และสุขภาพ 2567;47(2):56-69.

สุมาลี จันทลักษณ์, รุจิรา สมภาร, วนิดา อินทรสังขาร์. การพัฒนารูปแบบการตรวจคัดกรองพยาธิใบไม้ตับด้วยชุดตรวจ OV-RDT (OV-Rapid Diagnostic Test) เขตสุขภาพที่ 7. วารสารสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 ขอนแก่น 2568;32(2):132-45.

สุรพร ลอยหา. กระบวนการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการบริโภคปลาดิบโดยการมีส่วนร่วมของชุมชน ตำบลชีทวน อำเภอเขื่องใน จังหวัดอุบลราชธานี. รายงานการเฝ้าระวังทางระบาดวิทยาประจำสัปดาห์ 2559;47(36):561-8.

Sripa B, Tangkawattana S, Sangnikul T. The Lawa model: a sustainable, integrated opisthorchiasis control program using the EcoHealth approach in the Lawa Lake region of Thailand. Parasitol Int 2017;66(4):346-54. doi: 10.1016/j.parint.2016.11.013.