การประเมินผลการดำเนินงานตามพระราชบัญญัติโรคติดต่อ พ.ศ. 2558: บทเรียนสำคัญและทิศทางพัฒนาระบบควบคุมโรคของประเทศไทย

บทคัดย่อ

การวิจัยแบบผสมผสานครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินผลการดำเนินงานตามพระราชบัญญัติโรคติดต่อ พ.ศ. 2558 และแผนปฏิบัติการเฝ้าระวัง ป้องกัน และควบคุมโรคติดต่อหรือโรคระบาด พ.ศ. 2566-2570 (ระยะครึ่งแผน) เพื่อถอดบทเรียนและจัดทำข้อเสนอเชิงนโยบายสำหรับพัฒนาระบบควบคุมโรคของประเทศไทย การเก็บข้อมูลเชิงปริมาณได้จากตัวชี้วัดผลสัมฤทธิ์ ขณะที่ข้อมูลเชิงคุณภาพได้จากการวิเคราะห์เอกสารและการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้มีส่วนเกี่ยวข้องจำนวน 66 ราย ใน 6 จังหวัด ได้แก่ เชียงราย กาญจนบุรี ชลบุรี กรุงเทพมหานคร สงขลา และอุบลราชธานี ผลการศึกษาเชิงปริมาณพบว่า หลายตัวชี้วัดมีความก้าวหน้าตามเป้าหมาย เช่น การพัฒนาอนุบัญญัติ ระบบเฝ้าระวังโรค และการยกระดับมาตรฐานศูนย์ปฏิบัติการภาวะฉุกเฉิน (Emergency Operations Center: EOC) ส่วนผลการศึกษาเชิงคุณภาพพบว่า ประเทศไทยมีโครงสร้างกลไกควบคุมโรคที่เข้มแข็ง ได้แก่ คณะกรรมการโรคติดต่อจังหวัด หน่วยปฏิบัติการควบคุมโรคติดต่อ และทีมสอบสวนโรคเคลื่อนที่เร็ว (Surveillance and Rapid Response Team: SRRT) รวมถึงเครือข่ายภาคประชาชนที่สามารถตอบสนองต่อโรคระบาดได้อย่างรวดเร็ว อย่างไรก็ตาม ยังพบข้อจำกัดสำคัญ ได้แก่ ความซับซ้อนของโครงสร้าง ความไม่มั่นใจของเจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่อในการใช้อำนาจตามกฎหมาย และข้อจำกัดด้านทรัพยากรและระบบข้อมูล จากผลการศึกษาจึงเสนอแนวทางพัฒนาระบบควบคุมโรคของประเทศไทย 3 ประการ ได้แก่ (1) Decentralize กระจายอำนาจการตัดสินใจแก่ระดับพื้นที่และปรับปรุงกลไกกฎหมายให้ทันสมัย (2) Digitalize พัฒนาระบบข้อมูลและเทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อเสริมประสิทธิภาพการเฝ้าระวังและตอบโต้โรค และ (3) Collaborate เสริมสร้างความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ท้องถิ่น เอกชน และประชาชน ควบคู่กับการสื่อสารสาธารณะหลายภาษา แนวทางดังกล่าวจะช่วยเสริมความยืดหยุ่นและความยั่งยืนของระบบควบคุมโรคของประเทศในอนาคต