ความสัมพันธ์ระหว่างภาวะซึมเศร้ากับความร่วมมือในการใช้ยาต้านไวรัสในผู้ป่วยติดเชื้อ HIV คลินิก ARV โรงพยาบาลจัตุรัส

บทคัดย่อ

วัตถุประสงค์

          ภาวะซึมเศร้าในผู้ติดเชื้อเอชไอวี (HIV) เป็นปัญหาสุขภาพจิตสำคัญที่มีความชุกสูงกว่าประชากรทั่วไปถึง   2–4 เท่า ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อความร่วมมือในการใช้ยาต้านไวรัสอันเป็นปัจจัยหลักต่อความสำเร็จในการรักษาระยะยาว การวิจัยเชิงวิเคราะห์แบบตัดขวางนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ

1.ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างภาวะซึมเศร้ากับความร่วมมือในการใช้ยาต้านไวรัสในผู้ติดเชื้อ HIV  

2.เพื่อประเมินความชุกของภาวะซึมเศร้าในผู้ป่วย HIV

วัสดุและวิธีการศึกษา

          การวิจัยเชิงวิเคราะห์แบบภาคตัดขวาง (Cross-sectional Analytical Study) ในกลุ่มผู้ติดเชื้อเอชไอวี           ที่เข้ารับบริการผู้ป่วยนอก ณ คลินิกยาต้านไวรัส โรงพยาบาลจัตุรัส จังหวัดชัยภูมิ เก็บรวบรวมข้อมูลในกลุ่มตัวอย่างจำนวน 157 คน ระหว่างวันที่ 1 ธันวาคม 2568 ถึงวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2569 เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยคือ              แบบสัมภาษณ์เพื่อประเมินระดับภาวะซึมเศร้าและความร่วมมือในการใช้ยาต้านไวรัส วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติ              เชิงพรรณนาและสถิติเชิงอนุมานเพื่อหาความสัมพันธ์พหุตัวแปร

 ผลการศึกษา

          ลักษณะประชากรศาสตร์ของกลุ่มตัวอย่าง ในบริบทการศึกษานี้ส่วนใหญ่อยู่ในวัยกลางคน อายุเฉลี่ย 49.22 ± 11.12 ปี และอยู่ในการรักษาด้วยยาต้านไวรัสระยะยาว  ระยะเวลาเริ่มยาต้านไวรัสเฉลี่ย 12.25 ± 5.61 ปี              กลุ่มตัวอย่างส่วนใหญ่มีความร่วมมือในการใช้ยาต้านไวรัสดีมาก โดยมี ค่าเฉลี่ยความต่อเนื่อง อยู่ที่ 94.92%  (ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน 6.97) ซึ่งเกือบแตะเกณฑ์มาตรฐานการรักษาที่มีประสิทธิภาพ (95%)

          เมื่อจำแนกตามความรุนแรงของภาวะซึมเศร้า พบว่ากลุ่มตัวอย่างส่วนใหญ่ไม่มีปัญหาสุขภาพจิตที่รุนแรง ผู้ป่วยที่ไม่มีภาวะซึมเศร้าเป็นกลุ่มที่ใหญ่ที่สุด ร้อยละ 71.34 ขณะที่ร้อยละ 28.66 มีภาวะซึมเศร้าตั้งแต่ระดับเล็กน้อยถึงรุนแรง  อย่างไรก็ตามภาวะซึมเศร้าระดับปานกลาง สูง และรุนแรงพบในสัดส่วนที่ค่อนข้างต่ำ (รวมกันประมาณ 4.46%)

ความร่วมมือในการใช้ยาต้านไวรัส (≥95%) สัมพันธ์กับการเกิดภาวะซึมเศร้าน้อยลงอย่างมีนัยสำคัญ (Adjusted OR = 0.08, p = 0.006) การสนับสนุนจากครอบครัว มีผลช่วยปกป้องอย่างชัดเจนที่สุด (Adjusted OR = 0.04, p = 0.012) สถานภาพสมรส (มีคู่/สมรส) มีโอกาสเกิดภาวะซึมเศร้าน้อยกว่ากลุ่มอื่น (Adjusted OR = 0.29, p = 0.018) เมื่อเทียบกับกลุ่ม  อ้างอิง (เช่น โสด/หย่าร้าง/หม้าย) การรับรู้การตีตรา เพิ่มความเสี่ยงสูงที่สุดถึง 5.77 เท่าอย่างมีนัยสำคัญ (p = 0.014) เพศชาย มีความเสี่ยงเกิดภาวะซึมเศร้ามากกว่าเพศหญิง 3.17 เท่าอย่างมีนัยสำคัญ (p = 0.027)

สรุปผล

          ผลการวิจัยความสัมพันธ์ระหว่างภาวะซึมเศร้ากับความร่วมมือในการใช้ยาต้านไวรัสในผู้ติดเชื้อ HIV  พบว่ามีความสัมพันธ์แบบสองทิศทาง ที่ส่งผลกระทบซึ่งกันและกัน ความร่วมมือในการใช้ยาต้านไวรัสอย่างสม่ำเสมอ (≥95%) สามารถลดโอกาสเกิดภาวะซึมเศร้าได้สูงถึงร้อยละ 92  ในทางกลับกัน ภาวะซึมเศร้าคือตัวแปรหลัก ที่ทำลายพฤติกรรมการดูแลตนเอง ทำให้ผู้ป่วยขาดแรงจูงใจ สิ้นหวัง หรือหลงลืม จนนำไปสู่การละเลยการกินยา  และยังพบว่าความชุกของภาวะซึมเศร้าที่สูงถึง 1 ใน 3 (ร้อยละ 28.66) ในกลุ่มผู้ติดเชื้อ ซึ่งสูงกว่าประชากรทั่วไป ยืนยันว่านี่ไม่ใช่ปัญหาส่วนบุคคล แต่เป็นปัญหาเชิงระบบสาธารณสุขระดับประเทศที่ต้องแก้ไขไปพร้อมกัน