Effectiveness ประสิทธิผลของวัคซีนไข้หวัดใหญ่ต่อการลดการติดเชื้อไข้หวัดใหญ่ที่ยืนยันผลจากห้องปฏิบัติการในผู้ป่วยโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังที่มีภาวะปอดอักเสบร่วมกับการกำเริบเฉียบพลันในประเทศไทย พ.ศ. 2554-2559: การศึกษาแบบย้อนหลังระดับประเทศโดยใช้รูปแบบ Test-Negative Design

สุทธินันท์ ชวาลชิติพร; ปราบดา ประภาศิริ; เกรียงไกร ประเสริฐ; พิชญา ตันติยวรงค์; สุริยา เนาศรี; ธนันพัชญ์ จรัสวรภัทร์

ผู้แต่ง

สุทธินันท์ ชวาลชิติพร คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
ปราบดา ประภาศิริ คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดสกลนคร, ศูนย์วิจัยวัคซีนและไข้หวัดใหญ่ โรงพยาบาลนครพนม
เกรียงไกร ประเสริฐ คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดสกลนคร, ศูนย์วิจัยวัคซีนและไข้หวัดใหญ่ โรงพยาบาลนครพนม
พิชญา ตันติยวรงค์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
สุริยา เนาศรี คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดสกลนคร, ศูนย์วิจัยวัคซีนและไข้หวัดใหญ่ โรงพยาบาลนครพนม
ธนันพัชญ์ จรัสวรภัทร์ ศูนย์วิจัยวัคซีนและไข้หวัดใหญ่ โรงพยาบาลนครพนม

คำสำคัญ:

โรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง, โรคปอดอักเสบ, การกำเริบเฉียบพลัน, ประสิทธิผลของวัคซีน

บทคัดย่อ

ความเป็นมา: ผู้ป่วยโรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง (COPD) ที่เกิดปอดอักเสบร่วมกับการกำเริบเฉียบพลันในช่วงเวลาเดียวกันเป็นกลุ่มที่มีความรุนแรงทางคลินิกสูง และมีความเสี่ยงต่อการเสียชีวิตเพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตามข้อมูลประสิทธิผลของวัคซีนไข้หวัดใหญ่ในกลุ่มผู้ป่วยที่มีภาวะรุนแรงร่วมดังกล่าวยังมีจำกัดในประเทศไทย

วัตถุประสงค์: เพื่อประเมินประสิทธิผลของวัคซีนไข้หวัดใหญ่ต่อการลดการติดเชื้อไข้หวัดใหญ่ในผู้ป่วยโรคปอด
อุดกั้นเรื้อรังที่เกิดปอดอักเสบร่วมกับการกำเริบเฉียบพลันของโรค ระหว่างปี พ.ศ. 2554–2559 โดยมีวัตถุประสงค์เฉพาะเพื่อ (1) ประเมินประสิทธิผลของวัคซีนต่อการลดการติดเชื้อไข้หวัดใหญ่จำแนกตาม สายพันธุ์ ได้แก่ A(H1N1)pdm09, A(H3N2) และ Influenza B (2) เปรียบเทียบประสิทธิผลของวัคซีนในแต่ละฤดูกาลระหว่างปี พ.ศ. 2554–2559 และ (3) ประเมินความแตกต่างของประสิทธิผลของวัคซีนเมื่อจำแนกตามระดับความรุนแรงของโรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง

วิธีการศึกษา: การศึกษานี้ เป็นการศึกษาแบบย้อนหลังระดับประเทศ โดยใช้รูปแบบ test-negative design วิเคราะห์ข้อมูลจากฐานข้อมูลสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ ที่เชื่อมโยงกับผลตรวจ RT-PCR จากข้อมูลการเฝ้าระวังโรคของกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ระหว่างวันที่ 1 มิถุนายน พ.ศ. 2554 ถึง 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2559 ครอบคลุม 5 ฤดูกาลไข้หวัดใหญ่ คัดเลือกผู้ป่วย COPD อายุ ≥40 ปี ที่มีภาวะปอดอักเสบร่วมกับการกำเริบเฉียบพลัน และได้รับการตรวจ RT-PCR ประเมินประสิทธิผลของวัคซีนด้วยแบบจำลอง Multilevel Poisson regression พร้อมกับ robust standard errors เพื่อประมาณค่าอัตราส่วนความเสี่ยงที่ปรับแล้ว (Adjusted risk ratios: RRs) โดยคำนึงถึงการกระจุกตัวของข้อมูลในระดับจังหวัด และปรับด้วยตัวแปรร่วม ด้านประชากรศาสตร์และทางคลินิก ทั้งนี้ ประสิทธิผลของวัคซีน (Vaccine effectiveness: VE) คำนวณจากสูตร (1 - adjusted RR) × 100

ผลการศึกษา: จำนวนเหตุการณ์ที่เข้าเกณฑ์ 52,054 เหตุการณ์ที่ถูกวิเคราะห์ โดยร้อยละ 45.8 เป็นผู้ติดเชื้อไข้หวัดใหญ่ ประสิทธิผลของวัคซีนในการลดการติดเชื้อไข้หวัดใหญ่ที่ยืนยันผลจากห้องปฏิบัติการโดยรวมเท่ากับร้อยละ 56.1 (95% CI: 47.0–64.0) ซึ่งอยู่ในระดับปานกลาง ผลการวิเคราะห์รายสายพันธุ์พบว่า Influenza B มีประสิทธิผลสูงที่สุด รองลงมาคือ A(H1N1)pdm09 และ A(H3N2) ค่า VE มีความแปรปรวนตามฤดูกาล แต่ยังแสดงแนวโน้มการป้องกันที่สม่ำเสมอ

สรุป: การฉีดวัคซีนไข้หวัดใหญ่ตามฤดูกาล มีประสิทธิผลอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ และลดการติดเชื้อไข้หวัดใหญ่ในผู้ป่วย COPDอยู่ในระดับปานกลาง ที่มีภาวะปอดอักเสบร่วมกับการกำเริบเฉียบพลัน ผลการวิจัยนี้ สนับสนุนเสริมความเข้มแข็งของยุทธศาสตร์การฉีดวัคซีนในกลุ่มผู้ป่วยที่มีความเสี่ยงสูง

เอกสารอ้างอิง

Restrepo MI, Mortensen EM, Pugh JA, Anzueto A. Pneumonia in patients with chronic obstructive pulmonary disease. Clin Microbiol Infect. 2018;24(8):800-4.

Zheng F, Wang X. Effect of pneumonia on the outcomes of acute exacerbation of chronic obstructive pulmonary disease: a systematic review and meta-analysis. BMC Pulm Med. 2024;24:496.

Sharafkhaneh A, Spiegelman AM, Main K, Tavakoli-Tabasi S, Lan C, Musher D. Mortality in Patients Admitted for Concurrent COPD Exacerbation and Pneumonia. COPD. 2017;14(1):23-9.

Boers E, Barrett M, Su JG, Benjafield AV, Sinha S, Kaye L, et al. Global burden of chronic obstructive pulmonary disease through 2050. JAMA Netw Open. 2023;6(12):e2346598.

Christenson SA, Smith BM, Bafadhel M, Putcha N. Chronic obstructive pulmonary disease. Lancet. 2022;399(10342):2227-42.

กองยุทธศาสตร์และแผนงาน กระทรวงสาธารณสุข. สถิติสาธารณสุข พ.ศ. 2564. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2565.

Rohde G, Wiethege A, Borg I, Kauth M, Bauer TT, Gillissen A, et al. Respiratory viruses in exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease requiring hospitalisation: a case-control study. Thorax. 2003;58(1):37-42.

Beckham JD, Cadena A, Lin J, Piedra PA, Glezen WP, Greenberg SB, et al. Respiratory viral infections in patients with chronic obstructive pulmonary disease. J Infect. 2005;50(4):322-30.

McManus TE, Marley AM, Baxter N, Christie SN, O'Neill HJ, Elborn JS, et al. Respiratory viral infection in exacerbations of COPD. Respir Med. 2008;102(11):1575-80.

World Health Organization. Influenza (Seasonal) [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2023 [cited 2026 Mar 2]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/influenza-(seasonal)

Centers for Disease Control and Prevention. People at higher risk of flu complications [Internet]. Atlanta (GA): CDC; 2021 [cited 2026 Mar 2]. Available from: https://www.cdc.gov/flu/highrisk/index.htm

กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. แนวทางการให้วัคซีนไข้หวัดใหญ่ในกลุ่มเสี่ยง. นนทบุรี: กรมควบคุมโรค; 2565.

Prasert K, Patumanond J, Rattanayot J, Thungthong J, Shrestha M, Chawalchitiporn S, et al. Seasonal influenza vaccine effectiveness among persons with COPD in Thailand. J Public Health Dev. 2021;19(2):180-200.

Belongia EA, Simpson MD, King JP, Sundaram ME, Kelley NS, Osterholm MT, et al. Variable influenza vaccine effectiveness by subtype: a systematic review and meta-analysis. Clin Infect Dis. 2016;63(1):21-32.

Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD). Global strategy for the diagnosis, management, and prevention of chronic obstructive pulmonary disease: 2023 report [Internet]. Available from: https://goldcopd.org

World Health Organization. WHO global epidemiological surveillance standards for influenza. Geneva: World Health Organization; 2013.

World Health Organization. Pandemic influenza severity assessment (PISA): a WHO guide to assess the severity of influenza epidemics and pandemics. Geneva: World Health Organization; 2017.

Prachayangprecha S, Vichaiwattana P, Korkong S, et al. Influenza virus infection in Thailand: epidemiology, seasonality and circulating strains. PLoS One. 2015;10(7):e0130336.