การพัฒนารูปแบบการป้องกันและจัดการอุบัติเหตุทางถนนด้วยกลไกของคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) จังหวัดบึงกาฬ - โคตรธารินทร์ สมพาน (วารสารวิทยาศาสตร์สุขภาพและการสาธารณสุขชุมชน, 2026)
การวิจัยและพัฒนาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบการป้องกันและจัดการอุบัติเหตุทางถนนด้วยกลไกของคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) จังหวัดบึงกาฬ แบ่งเป็น 4 ระยะ ได้แก่ ระยะที่ 1 (R1) การวิจัยเพื่อวิเคราะห์สถานการณ์ ปัญหา และความต้องการ โดยใช้การวิจัยแบบผสมผสาน เก็บข้อมูลเชิงปริมาณจากคณะกรรมการ พชอ. หรือผู้แทนในทุกอำเภอ จำนวน 69 คน และข้อมูลเชิงคุณภาพจากการวิเคราะห์ข้อมูลทุติยภูมิ (สถิติอุบัติเหตุ 3 ปีย้อนหลัง) และการสนทนากลุ่ม ระยะที่ 2 (D1) การพัฒนาร่างรูปแบบจากการสังเคราะห์ผลการวิจัยระยะที่ 1 และให้ผู้เชี่ยวชาญ 5 คนประเมินความเหมาะสม ระยะที่ 3 (R2) การทดลองใช้รูปแบบ โดยใช้การวิจัยเชิงปฏิบัติการและการศึกษาการนำไปใช้จริงในพื้นที่นำร่อง 2 อำเภอ (เซกา และบุ่งคล้า) เป็นเวลา 8 เดือน และระยะที่ 4 (D2/E) การพัฒนาและประเมินผล โดยเก็บข้อมูลเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพจากผู้เข้าร่วมในพื้นที่นำร่อง 60 คน และจัดเวทีรับฟังข้อเสนอแนะจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ผลการวิจัยระยะที่ 1 พบว่า สถานการณ์อุบัติเหตุทางถนนในจังหวัดบึงกาฬมีความรุนแรง โดยในปี พ.ศ. 2566 มีอัตราการเสียชีวิต 21.58 ต่อประชากรแสนคน ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียประเมินว่าพชอ. มีศักยภาพด้านการประสานงานในระดับสูง (ค่าเฉลี่ย 4.41, S.D. 0.65) และบทบาทของนายอำเภอมีความสำคัญมาก (ค่าเฉลี่ย 4.68, S.D. 0.52) แต่ระดับการดำเนินงานโดยรวมยังอยู่ในระดับปานกลาง (ค่าเฉลี่ย 2.95, S.D. 0.65) โดยมีช่องว่างสำคัญด้านการใช้ข้อมูล (ค่าเฉลี่ย 2.81, S.D. 1.05) และการประเมินผล (ค่าเฉลี่ย 2.55, S.D. 1.03) อุปสรรคสำคัญคือข้อจำกัดด้านงบประมาณ (ค่าเฉลี่ย 4.31, S.D. 0.79) และบุคลากร (ค่าเฉลี่ย 4.26, S.D. 0.81) ทำให้ความต้องการเร่งด่วนคือ “รูปแบบการดำเนินงานที่ชัดเจน” (ค่าเฉลี่ย 4.55, S.D. 0.62) ระยะที่ 2 ได้พัฒนาร่างรูปแบบฯ ซึ่งประกอบด้วย 4 องค์ประกอบหลัก ได้แก่ โครงสร้างการดำเนินงาน กระบวนการ PDCA กรอบกิจกรรม 3Es และเครื่องมือสนับสนุน โดยได้รับการประเมินความเหมาะสมจากผู้เชี่ยวชาญในระดับมากที่สุด (ค่าเฉลี่ย 4.26, S.D. 0.51) ระยะที่ 3-4 ผลการประเมินหลังการทดลองใช้พบว่า ผู้เข้าร่วมประเมินรูปแบบฯ ในภาพรวมอยู่ในระดับมาก (ค่าเฉลี่ย 3.97, S.D. 0.61) โดยมิติการยอมรับและความพึงพอใจอยู่ในระดับมากที่สุด (ค่าเฉลี่ย 4.35, S.D. 0.59) และประสิทธิผลที่รับรู้ในระดับมาก (ค่าเฉลี่ย 4.18, S.D. 0.65) ส่วนมิติความเป็นไปได้ในการปฏิบัติแม้อยู่ในระดับมาก (ค่าเฉลี่ย 3.65, S.D. 0.88) แต่ยังมีข้อจำกัดด้านภาระงานและงบประมาณตามข้อมูลเชิงคุณภาพ ผลผลิตสุดท้ายคือ “รูปแบบการป้องกันและจัดการอุบัติเหตุทางถนนด้วยกลไก พชอ. จังหวัดบึงกาฬ ฉบับสมบูรณ์” และคู่มือการนำไปใช้ที่ยึดกระบวนการ PDCA เป็นแกนหลัก เพิ่มความยืดหยุ่นในการดำเนินงาน และเน้นกลไกการบูรณาการทรัพยากร (เช่น กองทุนสุขภาพตำบล) เพื่อเพิ่มความเป็นไปได้และความยั่งยืนในการปฏิบัติ